Cây chu sa

Theo Y học cổ truyền, chu sa và thần sa có vị ngọt, tính hàn và tác động chủ yếu vào kinh Tâm. Do đó, vị thuốc này thường được sử dụng trong trấn tâm (ổn định tâm trạng, giảm kích động và giải tỏa căng thẳng), định phách (củng cố tinh thần, ổn định tâm trí, giảm lo âu, hoảng sợ) và hỗ trợ điều trị mất ngủ, an thần. Ngoài ra, chu sa còn giúp thanh nhiệt, giải độc nên được sử dụng nhiều trong điều trị mụn nhọt ngoài da, ghẻ lở, đặc biệt là bệnh giang mai mới phát, giúp làm dịu chỗ viêm và phục hồi vùng da bị thương tổn.

Còn theo Y học hiện đại, chu sa thể hiện tác dụng trong điều trị một số bệnh do ký sinh trùng, vi khuẩn và vi nấm gây ra. Chu sa còn có tác dụng chống mốc trong làm vỏ thuốc, ngăn ngừa thối rữa của vết thương và giúp giải độc cơ thể. Đặc biệt, chu sa mang lại tác dụng an thần và chống co giật mạnh hơn so với một số chất an thần như Bromua, khi kết hợp với barbituric thì hiệu quả kéo dài giấc ngủ gấp 2 - 3 lần so với dùng barbituric và kéo dài thời gian mê do pentothal gấp 2 - 3 lần so với thông thường.

Chu sa thường được dùng ở dạng bột hoặc thuốc viên trong các bài thuốc an thần, trấn kinh với liều từ 0,3 - 1g/ngày. Bên cạnh đó, người ta còn sử dụng chu sa để đắp ngoài hoặc rắc thuốc với lượng vừa đủ để điều trị mụn nhọt và các bệnh về da liễu thường gặp.

Một số bài thuốc có sử dụng chu sa bao gồm:

1. Bài thuốc chữa đậu độc mới mọc hoặc sắp mọc: Tán bột 1g chu sa rồi hòa với mật uống.

2. Bài thuốc trị chứng suy nhược thần kinh:

• Chuẩn bị: Chích cam thảo 2g, đương quy 2g, sinh địa 2g, hoàng liên 6g và chu sa 4g.
• Thực hiện: Đem chu sa thủy phi, các vị còn lại tán thành bột và làm thành hoàn. Mỗi lần dùng 3 – 4g uống với nước ấm, ngày dùng 2 lần và trong đó có 1 lần dùng trước khi đi ngủ.

3. Bài thuốc trị chứng trẻ nhỏ ngủ hay giật mình và khóc đêm:

• Chuẩn bị: Thảo quyết minh 10g và thần sa 0.3 – 1g.
• Thực hiện: Sắc thảo quyết minh lấy nước, để nguội rồi dùng uống cùng với thần sa trước khi đi ngủ.

4. Bài thuốc trị chứng táo bón do trường vị có nhiệt:

• Chuẩn bị: Lô hội 20g và chu sa 15g.
• Thực hiện: Tán thành bột sau đó thêm rượu vào làm thành hoàn. Mỗi lần dùng 3g uống với nước cơm hoặc rượu, ngày dùng 2 lần.

5. Bài thuốc trị cổ họng sưng đau, niêm mạc miệng bị lở loét và mụn nhọt sưng đau:

• Chuẩn bị: Mang tiêu 50g và chu sa 5g.
• Thực hiện: Mỗi lần dùng 1 ít uống với nước sôi để nguội.

6. Bài thuốc trị chứng sốt cao, co giật, lưỡi đỏ và nói sảng

• Chuẩn bị: Uất kim, hùng hoàng, ngưu hoàng, hoàng cầm, tê giác, sơn chi, chu sa, hoàng liên mỗi vị 40g, xạ hương 10g, băng phiến 10g, trân châu 20g.
• Thực hiện: Đem các vị tán thành bột mịn, sau đó luyện với mật làm thành viên nặng 4g. Mỗi lần dùng 1 viên, ngày dùng 2 lần. Nếu dùng cho trẻ em nên giảm liều lượng.

Để đảm bảo an toàn và hiệu quả khi sử dụng chu sa, bạn cần nắm rõ các lưu ý sau:

• Để giảm độc tố chu sa, cần phải mài tán với nước (thủy phi).
• Không sử dụng chu sa quá lâu hay với liều lớn để giảm nguy cơ nhiễm độc.
• Khi dùng kết hợp chu sa với các vị thuốc khác và cần phải để nguội rồi mới cho bột chu sa hay thần sa vào uống.
• Người có chức năng gan, thận kém, cơ thể yếu, hay sợ lạnh hoặc tiêu hóa kém thì không nên sử dụng chu sa.

Chu sa và thần sa phải được dùng sống. Khi tiếp xúc với lửa, nguyên tử Hg (thủy ngân) trong chu sa được giải phóng, có thể gây ngộ độc hoặc thậm chí là tử vong.

Việc sử dụng chu sa có thể gây ra tình trạng ngộ độc thủy ngân với các biểu hiện lâm sàng như:

• Triệu chứng tại chỗ: Viêm lợi, sưng nướu, miệng có vị kim loại.
• Triệu chứng thần kinh - cơ: Trạng thái bứt rứt, lo âu, run giật các chi.
• Triệu chứng tiêu hóa: Chán ăn, đau bụng, tiêu chảy.
• Ảnh hưởng toàn thân: Suy giảm chức năng sinh lý, tổn thương gan và thận.

Khi ngộ độc chu sa, bạn có thể xử trí bằng một trong những cách sau để giải độc tạm thời trước khi đến bệnh viện gần nhất:

• Dùng dung dịch bicarbonat natri 2% hoặc nước ấm để rửa dạ dày.
• Uống nước sắc từ hạt đậu xanh hoặc sữa pha lòng trắng trứng.
• Sử dụng bài thuốc Hoàng liên giải độc thang (gồm chi tử, hoàng bá, hoàng liên, hoàng cầm, mỗi vị 8 – 12g) kết hợp với kim ngân hoa để giải độc.

Tuy nhiên, các phương pháp này chỉ mang tác dụng giải độc tạm thời khi ngộ độc thủy ngân trong chu sa. Để xử lý tốt nhất và can thiệp kịp thời, bạn cần đưa bệnh nhân đến bệnh viện gần nhất để được điều trị kịp thời.

Chu sa cần bảo quản trong lọ kín màu vàng, đặt ở nơi khô ráo và thoáng mát. Tuyệt đối không đặt dược liệu ở nơi có nhiệt độ cao và nhiều ánh sáng.

Chu sa có tên khoa học là Cinnabaris, hay còn gọi là châu sa, thần sa, đơn sa. Chu sa được đặt dựa trên là một khoáng vật có màu đỏ, cụ thể "chu" là đỏ, "sa" là đá. Chu sa ở dạng bột đỏ, còn thần sa tồn tại ở dạng thể khối óng ánh, có màu đỏ tươi hoặc đỏ tối, dễ vỡ vụn và không có mùi. Người ta cho rằng nếu nghiền vị thuốc này bằng tay mà không bị dính màu thì đó là loại tốt.

Chu sa là khoáng chất tự nhiên có nhiều ở tỉnh Tứ Xuyên, Hà Bắc, Hồ Nam, Liêu Ninh và Quý Châu của Trung Quốc. Sau khi khai thác chu sa từ tự nhiên, cần bào chế theo những cách sau:

• Sử dụng nam châm để hút hết kim loại bám trên chu sa rồi cho vào cối xay với nước. Sau khi xay xong, đổ thêm nước và lóng nhiều lần cho đến khi bột mịn hoàn toàn. Để chậu nước trong vài giờ cho chu sa lắng xuống đáy rồi gạn bỏ nước, dùng giấy bịt kín miệng chậu và đem đi phơi cho khô hoàn toàn.
• Đem tán chu sa bằng chày sứ với nước cất, sau đó để lắng bột thuốc xuống rồi đem vứt bỏ màng nổi và gạn lấy nước đỏ. Thực hiện nhiều lần cho đến khi nước không còn đỏ. Lúc này cặn chỉ còn lại sắc đen thì đem bỏ đi. Nước đỏ để trong vài giờ cho lắng lại, sau đó chắt bỏ nước trong và dùng vải bịt lại rồi đem phơi âm can cho đến khi bột thuốc khô hoàn toàn.