Quất hồng bì: 6 tác dụng, trị ho, tiêu hóa và cách ngâm mật ong chuẩn

Quất hồng bì gây ấn tượng với lớp vỏ vàng, phần thịt mọng nước và vị chua ngọt xen lẫn chút the nhẹ. Không chỉ được dùng làm trái cây hoặc nguyên liệu chế biến món ăn, hồng bì còn xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian hỗ trợ giảm ho và khó tiêu. Cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau!

Đặc điểm và thành phần dinh dưỡng của cây quất hồng bì

Quất hồng bì, còn gọi là hoàng bì, là cây ăn quả phổ biến tại nhiều tỉnh miền Bắc Việt Nam và thường cho quả vào mùa hè. Quả có thể ăn tươi hoặc dùng để chế biến thành siro, mứt và đồ uống. Trong kinh nghiệm dân gian, quả, lá và rễ của cây cũng được sử dụng theo những cách khác nhau, tuy nhiên các ứng dụng này không thay thế cho phương pháp điều trị y khoa.

Công dụng theo y học cổ truyền

Trong y học cổ truyền, quả quất hồng bì được mô tả có vị chua ngọt, tính ấm và thường được dùng để hỗ trợ giảm ho, tiêu đờm, đầy bụng hoặc ăn uống kém. Đây là những công dụng được ghi nhận từ kinh nghiệm sử dụng lâu đời, chưa đồng nghĩa với hiệu quả điều trị đã được xác nhận qua các thử nghiệm lâm sàng.

Lá và rễ cây hồng bì cũng xuất hiện trong một số bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, mỗi bộ phận có thành phần và cách sử dụng khác nhau nên người dùng không nên tự ý sắc uống, phối hợp hoặc thay thế thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn từ người có chuyên môn.

Các hợp chất sinh học trong quả hồng bì

Quả hồng bì có tên khoa học là Clausena lansium, chứa vitamin, chất xơ, tinh dầu, hợp chất phenolic, coumarin và alkaloid. Thành phần cụ thể có thể thay đổi theo giống cây, độ chín và bộ phận được sử dụng.

Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất từ hồng bì có hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm hoặc kháng khuẩn. Tuy nhiên, những kết quả này chưa đủ để khẳng định ăn quả hồng bì có thể sát khuẩn đường hô hấp, long đờm hay điều trị bệnh.

Vitamin C trong quả góp phần duy trì hoạt động bình thường của hệ miễn dịch. Dù vậy, hồng bì chỉ nên được xem là một phần của chế độ ăn đa dạng, không phải thuốc chữa ho hoặc thay thế phương pháp điều trị y khoa.

Mặc dù dồi dào các nhóm chất có lợi, hàm lượng hoạt chất thực tế trong mỗi chùm quả có thể thay đổi tùy thuộc vào độ chín và điều kiện thổ nhưỡng.

Quất hồng bì có tác dụng gì đối với sức khỏe?

Quất hồng bì là loại quả có vị chua ngọt, chứa vitamin C và một số hợp chất thực vật. Trong dân gian, quả thường được dùng để hỗ trợ làm dịu cổ họng và giảm cảm giác đầy bụng. Tuy nhiên, phần lớn công dụng vẫn dựa trên kinh nghiệm sử dụng truyền thống và cần thêm nghiên cứu lâm sàng để xác nhận.

Quất hồng bì có giúp giảm ho và đau rát họng không?

Quất hồng bì thường được hấp đường phèn hoặc ngâm mật ong để tạo hỗn hợp có vị ngọt, giúp làm dịu cảm giác khô và rát họng. Mùi thơm từ tinh dầu ở vỏ cũng có thể mang lại cảm giác dễ chịu khi sử dụng.

Dù vậy, chưa có đủ bằng chứng cho thấy quất hồng bì có khả năng làm loãng đờm, điều trị viêm họng hoặc chữa khỏi cơn ho. Nếu ho kéo dài, sốt, khó thở, đau ngực hoặc đờm có máu, người bệnh cần đi khám để xác định nguyên nhân.

Hỗ trợ giảm đầy bụng và khó tiêu

Trong kinh nghiệm dân gian, quất hồng bì thường được dùng sau bữa ăn để giảm cảm giác đầy bụng hoặc ăn uống kém. Vị chua và mùi thơm của quả có thể kích thích vị giác, nhưng chưa có đủ bằng chứng cho thấy hồng bì làm tăng tiết dịch vị hoặc giúp dạ dày tiêu hóa món nhiều dầu mỡ nhanh hơn.

Người bị viêm loét dạ dày, trào ngược hoặc thường xót bụng khi ăn đồ chua nên thử với lượng nhỏ. Nếu đau bụng, nóng rát hoặc khó chịu tăng lên, hãy ngừng sử dụng.

Công dụng dân gian của lá và rễ cây hồng bì

Lá hồng bì từng được dùng để nấu nước gội đầu hoặc tắm trong một số kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, hiệu quả trị gàu hay giảm ngứa chưa được xác nhận rõ ràng và nước lá vẫn có thể gây kích ứng ở người có làn da nhạy cảm.

Rễ hồng bì cũng xuất hiện trong một số bài thuốc cổ truyền, nhưng hiện chưa có đủ dữ liệu về liều dùng, tương tác và độ an toàn khi tự sắc uống. Vì vậy, không nên tự dùng rễ cây để chữa đau dạ dày, cảm hoặc sốt khi chưa được người có chuyên môn hướng dẫn.

Cách ngâm quất hồng bì với mật ong tại nhà

Quất hồng bì ngâm mật ong có vị chua ngọt và có thể giúp làm dịu cảm giác khô, rát họng. Đây chỉ là món ăn hỗ trợ, không phải thuốc trị ho hoặc long đờm. Do quả tươi làm tăng độ ẩm của hỗn hợp, thành phẩm cần được chế biến và bảo quản cẩn thận để hạn chế lên men, nấm mốc.

Cách làm quất hồng bì ngâm mật ong

• Bước 1: Chọn quả tươi, không dập hoặc mốc. Rửa kỹ dưới vòi nước sạch rồi để thật ráo.
• Bước 2: Loại bỏ cuống, khía nhẹ hoặc cắt đôi quả bằng dụng cụ sạch.
• Bước 3: Cho quả vào hũ thủy tinh đã rửa sạch, tráng nước sôi và để khô hoàn toàn. Đổ mật ong ngập phần quả rồi đậy kín.
• Bước 4: Bảo quản hỗn hợp trong ngăn mát tủ lạnh. Luôn dùng thìa sạch, khô khi lấy và không tiếp tục sử dụng nếu thấy nổi bọt bất thường, lên men mạnh, mốc hoặc có mùi lạ.

Lưu ý: Không dùng mật ong hoặc sản phẩm chứa mật ong cho trẻ dưới 12 tháng tuổi vì nguy cơ ngộ độc botulinum. Người mắc tiểu đường cũng cần kiểm soát khẩu phần vì mật ong vẫn chứa nhiều đường.

Quất hồng bì ngâm đường phèn

Quất hồng bì ngâm đường phèn có vị chua ngọt, có thể pha loãng với nước để dùng như một loại đồ uống. Trong y học cổ truyền, đường phèn đôi khi xuất hiện trong các bài dùng hỗ trợ làm dịu cổ họng, nhưng không có bằng chứng cho thấy nguyên liệu này có tác dụng chữa ho hay “giải nhiệt” tốt hơn đường thông thường.

Cách thực hiện:

• Bước 1: Chọn quả hồng bì chín, không dập úng hoặc nấm mốc. Rửa kỹ dưới vòi nước rồi để thật ráo.
• Bước 2: Loại bỏ cuống, khía nhẹ quả và giã nhỏ lượng đường phèn phù hợp.
• Bước 3: Xếp xen kẽ một lớp quả và một lớp đường vào hũ thủy tinh đã làm sạch, tráng nước sôi và để khô. Phủ đường lên trên cùng rồi đậy kín.
• Bước 4: Bảo quản hũ trong ngăn mát tủ lạnh và luôn dùng thìa sạch, khô khi lấy.

Làm khô nguyên liệu và dụng cụ giúp giảm nguy cơ hư hỏng nhưng không bảo đảm hỗn hợp an toàn tuyệt đối. Nếu thấy nổi bọt bất thường, mốc, có mùi lạ hoặc dấu hiệu lên men mạnh, cần bỏ toàn bộ sản phẩm. Người mắc tiểu đường hoặc đang kiểm soát cân nặng nên hạn chế vì thức uống này chứa nhiều đường.

Quất hồng bì và quất (tắc) khác nhau thế nào khi dùng hỗ trợ ho?

Quất hồng bì và quất (tắc) là hai loại quả khác nhau dù tên gọi khá giống nhau. Cả hai đều được dùng trong một số mẹo dân gian để làm dịu cổ họng, nhưng khác về hương vị, thành phần và cách chế biến. Không nên xem một trong hai loại là thuốc trị ho hoặc dùng thay cho phương pháp điều trị phù hợp.

Chưa có đủ cơ sở để khẳng định quất hồng bì ít gây kích ứng dạ dày hơn quất hoặc các loại quả có vị chua khác. Khả năng dung nạp phụ thuộc vào độ chín, lượng ăn và cơ địa mỗi người. Nếu thường bị đau thượng vị, trào ngược hoặc xót bụng sau khi ăn đồ chua, bạn nên dùng lượng nhỏ sau bữa ăn và theo dõi phản ứng của cơ thể.

Lưu ý khi sử dụng quất hồng bì

Quất hồng bì nhìn chung có thể dùng như một loại trái cây hoặc nguyên liệu chế biến món ăn. Tuy nhiên, các sản phẩm ngâm đường, mật ong và những bài thuốc từ lá hoặc rễ cần được sử dụng thận trọng.

Những đối tượng cần lưu ý

• Trẻ dưới 1 tuổi: Không dùng hồng bì ngâm mật ong vì mật ong có thể chứa bào tử Clostridium botulinum, gây ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh. Với trẻ lớn hơn, cần loại bỏ hạt và cắt quả phù hợp để tránh hóc.
• Người mắc tiểu đường: Hồng bì ngâm đường phèn hoặc mật ong chứa nhiều đường, có thể làm tăng đường huyết. Người bệnh cần giới hạn khẩu phần và tính lượng carbohydrate vào chế độ ăn.
• Người bị viêm loét dạ dày hoặc trào ngược: Không cần kiêng tuyệt đối nhưng nên hạn chế nếu vị chua làm đau, nóng rát hoặc ợ chua tăng lên. Nước ngâm cần được pha loãng và không nên dùng khi bụng đói nếu từng gây khó chịu.
• Người có cơ địa dị ứng: Nên thử với lượng nhỏ trong lần đầu và ngừng sử dụng nếu xuất hiện ngứa, nổi mề đay, sưng môi hoặc khó thở.

Trước khi ăn hồng bì tươi, hãy loại bỏ quả dập mốc và rửa kỹ dưới vòi nước sạch. Không dùng xà phòng hoặc chất tẩy rửa để làm sạch vỏ quả.

Mặc dù quất hồng bì là dược liệu dân gian, nhưng việc sử dụng chúng hiệu quả đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các yếu tố từ dược tính đến cách chế biến. Việc kết hợp đúng liều lượng giúp tận dụng lợi ích giảm ho, cải thiện tiêu hóa mà không làm ảnh hưởng xấu tới dạ dày.

Bắt đầu bằng việc tìm hiểu kỹ thông tin về dược liệu và tình trạng sức khỏe của bản thân - sự chủ động và hiểu biết sẽ mang lại hiệu quả bền vững.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế Việt Nam - Dược điển Việt Nam V: https://moh.gov.vn/
• PubMed - Chemical Composition and Biological Activities of Clausena lansium (Lour.) Skeels: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33804821/