Liệt nửa người: Nguyên nhân, biến chứng và cách phòng tránh

Liệt nửa người có thể là bệnh lý do tổn thương thần kinh trung ương hoặc do yếu tố di truyền. Tùy thuộc vào nguyên nhân, tình trạng liệt nửa người có thể là tạm thời hoặc vĩnh viễn. Hãy cùng tìm hiểu chi tiết về nguyên nhân, biến chứng và cách phòng tránh liệt nửa người qua bài viết sau đây nhé!

1Liệt nửa người là gì?

Liệt nửa người là tình trạng một người bị mất hoặc không có khả năng vận động một nửa cơ thể. Nguyên nhân gây liệt nửa người có thể do tổn thương thần kinh trung ương tại vị trí não bộ hoặc tủy sống. Người bệnh không thể di chuyển hoặc kiểm soát các cơ ở phần cơ thể bị ảnh hưởng.

Liệt nửa người làm tê liệt nửa bên phải cơ thể (liệt nửa người bên phải) hoặc bên trái cơ thể (liệt nửa người bên trái). Liệt nửa người thường là dấu hiệu quan trọng cảnh báo bệnh lý nghiêm trọng hoặc đe dọa tính mạng như đột quỵ. [1]

Liệt nửa người là tình trạng một nửa cơ thể không thể vận động

2Nguyên nhân

Đột quỵ

Đột quỵ là một trong những nguyên nhân chính gây liệt nửa người. Đột quỵ xảy ra khi một động mạch cung cấp máu cho não bị tắc nghẽn hoặc vỡ, quá trình cấp máu và oxy bị gián đoạn gây ra tổn thương và hủy hoại tế bào não xung quanh khu vực bị ảnh hưởng.

Tế bào thần kinh trung ương bị thương tổn, khả năng điều khiển các cơ quan cơ thể bị suy giảm hoặc mất đi hoàn toàn dẫn đến liệt nửa người. Phụ thuộc vào vị trí và phạm vi của phần não bộ bị tổn thương, người bệnh bị liệt nửa người hoặc chỉ ảnh hưởng đến một phần cơ thể cụ thể như tay, chân hoặc mặt.

Nhiễm trùng não

Nhiễm trùng não có thể gây tổn thương vĩnh viễn vùng vỏ não. Vi khuẩn, virus hoặc nấm có thể xâm nhập vào màng não và gây viêm nhiễm, gây tổn thương cho não và các cơ quan xung quanh. Nếu vi khuẩn hoặc virus xâm nhập vào các vị trí quan trọng trong não như vùng motor cortex (nằm ở đỉnh vỏ não - vùng chịu trách nhiệm điều khiển các hoạt động cơ bản như điều chỉnh chuyển động cơ bắp) có thể dẫn đến liệt nửa người.

Chấn thương não

Nguyên nhân phổ biến gây chấn thương não là do tai nạn, chấn thương thể thao, bị hành hung… Một tác động xấu đột ngột vào vùng đầu có thể phá hủy chức năng thần kinh não bộ vĩnh viễn dẫn đến liệt nửa người vĩnh viễn.

Chấn thương có thể gây ra phản ứng viêm hoặc sưng tại vùng chấn thương. Phản ứng viêm kèm sưng tấy có thể gây áp lực lên các cấu trúc thần kinh quanh đó gây ra liệt nửa người.

Di truyền

Một đột biến cực hiếm của gen ATP-1A3 có thể gây ra liệt nửa người ở trẻ em. Nó gây ra các triệu chứng liệt nửa người tạm thời, xuất hiện rồi biến mất. Rối loạn này ảnh hưởng đến khoảng 1 trên 1 triệu người. [2]

U não

Các khối u não có thể dẫn đến nhiều vấn đề về thể chất bao gồm liệt nửa người. U não phát triển trong một khu vực nhất định có thể gây áp lực lên các phần quan trọng của não. Điều này có nghĩa là vùng motor cortex hoặc các đường dẫn thần kinh điều khiển chuyển động bị tổn thương dẫn đến liệt nửa người.

U não có thể gây tổn thương hoặc ngắt đường cung cấp máu và dưỡng chất đến các phần của não. Điều này có thể dẫn đến thiếu máu và tổn thương não gây ra liệt nửa người.

Các triệu chứng liệt nửa người có thể trở nên tồi tệ hơn khi khối u phát triển

3Các loại liệt nửa người

Sau đây là những rối loạn vận động có thể xảy ra khi bị liệt nửa người:

• Liệt nửa mặt: Tình trạng liệt cơ một bên mặt vẫn thường đi kèm với liệt những cơ quan khác trên cơ thể.
• Liệt nửa cột sống: Còn được gọi là hội chứng Brown - Sequard liên quan đến tổn thương ở một bên tủy sống dẫn đến tê liệt nửa người cùng bên. Ngoài ra, bệnh còn gây mất cảm giác đau và không có khả năng cảm nhận nhiệt độ ở nửa người bên đối diện.
• Liệt nửa người đối bên: Ví dụ, nếu đột quỵ xảy ra ở phần não bên phải thì nó có thể gây ra tình trạng liệt nửa người bên kia cơ thể.
• Liệt cứng nửa người: Đây là một dạng bại não chủ yếu ảnh hưởng đến một bên cơ thể. Các cơ ở bên bị ảnh hưởng liên tục bị co rút hoặc co cứng.
• Liệt nửa người xen kẽ ở trẻ em: Tình trạng này thường xảy ra ở trẻ em dưới 18 tháng tuổi. Các đợt liệt nửa người tái phát ảnh hưởng đến một hoặc cả hai bên cơ thể. [3]

4Dấu hiệu liệt nửa người

Triệu chứng của liệt nửa người có thể khác nhau tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng bao gồm:

• Yếu cơ hoặc cứng cơ ở một bên cơ thể.
• Co cứng cơ hoặc co rút cơ vĩnh viễn.
• Mất thăng bằng, khó khăn trong việc đi bộ.
• Khả năng vận động kém, thiếu khả năng điều khiển chuyển động tinh xảo.
• Trẻ em bị liệt nửa người có thể phát triển chậm hơn so với bạn bè cùng tuổi. Trẻ có thể chỉ sử dụng một tay khi chơi hoặc bị hạn chế trong việc cầm nắm.

Khi một phần não bị tổn thương sẽ gây ra các dấu hiệu liệt nửa người ở phần cơ thể phía bên đối diện. Ngoài ra, có thể xuất hiện các triệu chứng không đặc trưng của liệt nửa người như:

• Mất tập trung.
• Mất khả năng ngôn ngữ, từ ngữ bị hạn chế, khó diễn đạt.
• Khả năng ghi nhớ, lưu trữ thông tin của não bộ bị suy giảm.
• Cảm xúc không ổn định, thay đổi tính cách và hành vi.
• Có thể xuất hiện co giật. [4]

5Biến chứng nguy hiểm

Tình trạng liệt nửa người có thể gây ra những vấn đề sức khỏe ngắn hạn và dài hạn bao gồm:

• Khó thở.
• Suy nhược cơ bắp.
• Cứng cơ và co cứng cơ.
• Khó kiểm soát chức năng ruột.
• Khó tiểu và tiểu không tự chủ.

Những biến chứng này có thể làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hàng ngày của một người và yêu cầu sự quan tâm chăm sóc y tế kỹ lưỡng.

6Cách chẩn đoán

Thông qua tiến hành kiểm tra lâm sàng và khai thác triệu chứng, tiền sử của người bệnh, bác sĩ sẽ xác định được hướng chẩn đoán bệnh. Tuy nhiên để làm rõ căn nguyên gây bệnh, bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh làm một số xét nghiệm sau đây:

• Xét nghiệm máu: Kiểm tra các chỉ số máu, phát hiện dấu hiệu viêm hoặc các vấn đề khác.
• Chụp cắt lớp vi tính sọ: Xem xét các tổn thương, các dị dạng bất thường hay kiểm tra khối u não.
• Chụp mạch máu: Xác định các vấn đề liên quan đến tắc nghẽn hay rối loạn quá trình lưu thông máu lên não.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể đề nghị lặp lại các xét nghiệm vào các thời điểm khác nhau để có kết quả chính xác hơn. [5]

Chụp CT sọ não để phát hiện các tổn thương vùng đầu

7Khi nào cần gặp bác sĩ

Các dấu hiệu cần gặp bác sĩ

Sau đây là những dấu hiệu nổi bật cảnh báo nguy hiểm, bạn cần thăm khám bác sĩ ngay:

• Mất khả năng cử động hoặc điều khiển một phần cơ thể.
• Mất cảm giác hoặc khả năng cảm nhận bị suy giảm.
• Cảm giác chóng mặt, mất thăng bằng, khó đi.
• Khó nói, khó nuốt. [1]

Nơi khám chữa liệt nửa người

Nếu bạn hoặc ai đó gặp các dấu hiệu liệt nửa người, hãy tìm kiếm sự chăm sóc y tế từ bác sĩ để làm rõ nguyên nhân và được điều trị thích hợp.

Ngoài ra, bạn có thể tham khảo một số bệnh viện lớn, uy tín dưới đây để được chẩn đoán và tư vấn điều trị kịp thời.

• Tp. Hồ Chí Minh: Bệnh viện Chợ rẫy, Bệnh viện 115, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM,…
• Hà Nội: Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện quân y 108,...

8Các phương pháp chữa liệt nửa người

Có nhiều phương pháp khác nhau điều trị liệt nửa người bao gồm:

• Vật lý trị liệu: Phương pháp này sử dụng các bài tập và kỹ thuật vật lý như tập luyện giãn cơ, massage, điện xung,... nhằm cải thiện khả năng cử động, tăng cường cơ bắp.
• Trị liệu vận động đồng cưỡng bức (CIMT): Cố định hay hạn chế cử động phần cơ thể không bị liệt để tạo môi trường kích thích buộc bên bị liệt phải hoạt động nhằm cải thiện khả năng vận động.
• Thiết bị hỗ trợ: Sử dụng các thiết bị hỗ trợ như nạng, nẹp, gậy, xe lăn,... để giúp hỗ trợ việc di chuyển và sinh hoạt hàng ngày.
• Liệu pháp tinh thần: Tư vấn tâm lý để giảm căng thẳng, lo lắng và hỗ trợ phục hồi tinh thần.
• Kích thích bằng điện: Kích điện thần kinh cơ hoặc kích điện xung có thể được sử dụng để kích thích các dây thần kinh và cơ bắp tại vùng bị liệt nhằm khôi phục chức năng cơ bắp và cải thiện cử động. [6]

Các phương pháp chữa trị liệt nửa người sẽ được cá nhân hóa dựa trên tình trạng cụ thể của mỗi bệnh nhân

9Biện pháp phòng ngừa

Để phòng ngừa tình trạng liệt nửa người, có một số biện pháp quan trọng bạn nên tuân thủ:

• Ăn uống lành mạnh và duy trì cân nặng: Liệt nửa người thường liên quan đến bệnh lý tim mạch, đặc biệt là đột quỵ. Do đó hãy xây dựng chế độ ăn giàu dinh dưỡng, nhiều rau củ quả; hạn chế đồ ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm nhiều cholesterol, rượu bia, thuốc lá,... để nâng cao sức khỏe tim mạch.
• Quản lý sức khỏe: Khám sức khỏe định kỳ 6 tháng/lần đồng thời duy trì một lối sống lành mạnh bằng cách chăm sóc sức khỏe tinh thần và thường xuyên vận động.
• Phòng tránh bệnh nhiễm trùng: Hãy tiêm phòng đầy đủ, giữ vệ sinh cá nhân tốt, tránh khu vực có dịch bệnh và tuân thủ các quy tắc an toàn khi tiếp xúc với động vật hoặc môi trường tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn.
• Bảo vệ cơ thể: Tránh các tai nạn và chấn thương có thể làm hỏng hoặc gây tổn thương cho các dây thần kinh và cơ bắp. Hãy tuân thủ các biện pháp an toàn khi tham gia vào các hoạt động mạo hiểm, sử dụng thiết bị bảo hộ phù hợp. [1]

Duy trì lối sống lành mạnh là cách tốt nhất để phòng ngừa nhiều chứng bệnh bao gồm cả bệnh liệt nửa người

10Cách chăm sóc bệnh nhân liệt nửa người

Chăm sóc bệnh nhân liệt nửa người đòi hỏi sự quan tâm và chú ý đặc biệt.

• Hỗ trợ vận động: Giúp bệnh nhân thực hiện các bài tập và hoạt động vận động để giữ cho cơ bắp linh hoạt và duy trì khả năng di chuyển. Hỗ trợ bệnh nhân thực hiện các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.
• Đảm bảo an toàn: Tạo môi trường an toàn cho bệnh nhân bằng cách loại bỏ các vật liệu nguy hiểm, đảm bảo đường đi và không gian sống được sắp xếp thuận tiện. Sử dụng các thiết bị hỗ trợ an toàn như gạch chống trượt, tay vịn và các thiết bị giúp di chuyển an toàn.
• Bảo vệ da và phòng ngừa áp xe: Đảm bảo da được vệ sinh sạch sẽ và thường xuyên kiểm tra vùng da bị liệt để phát hiện sớm các vấn đề như trầy xước hoặc áp xe. Sử dụng các biện pháp phòng ngừa áp xe như thay đổi tư thế, sử dụng gối đệm và chăm sóc da đúng cách.
• Hỗ trợ tinh thần: Bệnh nhân liệt nửa người có thể trải qua giai đoạn tâm lý bất ổn do không thể sinh hoạt bình thường. Lắng nghe và thấu hiểu nhu cầu của người bệnh, tương tác một cách nhẹ nhàng, kiên nhẫn để tạo ra một môi trường thoải mái và tích cực.
• Động viên, thúc đẩy sự tự tin: Khuyến khích bệnh nhân tham gia vào các hoạt động. Tạo điều kiện cho bệnh nhân phát triển độc lập và tự tin trong việc tự quản lý cuộc sống hàng ngày.

Hãy giúp đỡ bệnh nhân thực hiện các bài tập để phục hồi chức năng vận động

Hy vọng qua bài viết trên, bạn đã có thêm nhiều thông tin về nguyên nhân, biến chứng và cách phòng tránh liệt nửa người. Nếu bạn thấy những thông tin này hữu ích thì hãy chia sẻ để mọi người cùng có thêm nhiều kiến thức bổ ích nhé!