Bệnh dại có lây qua đường ăn uống không? Những điều cần biết

Sau khi ăn thịt, uống sữa hoặc tiếp xúc với thực phẩm từ động vật nghi mắc bệnh dại, nhiều người lo lắng không biết bệnh dại có lây qua đường ăn uống không. Cùng tìm hiểu đường lây bệnh dại, tình huống nào cần thận trọng và khi nào nên đến cơ sở y tế để được tư vấn!

1Bệnh dại có lây qua đường ăn uống không?

Ăn uống thông thường không phải đường lây chính của bệnh dại

Trong điều kiện thông thường, bệnh dại không lây chủ yếu qua đường ăn uống. Đường lây bệnh dại quan trọng nhất là nước bọt của động vật nhiễm bệnh xâm nhập vào cơ thể qua vết cắn, vết cào, vùng da trầy xước hoặc niêm mạc như mắt, mũi, miệng.[1]

Virus dại thường có trong nước bọt của động vật nhiễm bệnh. Khi người bệnh bị chó, mèo, dơi hoặc động vật có vú mắc bệnh dại cắn, virus có thể đi vào mô dưới da và gây phơi nhiễm bệnh dại.

Vì vậy, việc dùng chung bát đũa, ăn uống thông thường hoặc ăn thực phẩm đã được chế biến an toàn không phải cơ chế lây phổ biến của bệnh dại. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi tình huống liên quan đến thực phẩm từ động vật nghi dại đều an toàn tuyệt đối, vì vẫn có một số trường hợp đặc biệt cần được đánh giá nguy cơ.

Trường hợp ăn uống nào có thể tiềm ẩn nguy cơ?

Một số tình huống ăn uống hoặc tiếp xúc với thực phẩm từ động vật nghi dại cần thận trọng gồm:

• Ăn thịt động vật mắc hoặc nghi mắc bệnh dại nhưng chưa được nấu chín kỹ.
• Uống sữa chưa tiệt trùng từ động vật mắc hoặc nghi mắc bệnh dại.
• Trực tiếp giết mổ, sơ chế hoặc chạm vào mô sống, nước bọt, dịch tiết của động vật nghi dại khi tay có vết xước.
• Nước bọt hoặc mô nghi chứa virus tiếp xúc trực tiếp với vết loét trong miệng, mắt, mũi hoặc vết thương hở.
• Ăn uống sau khi xử lý xác động vật nghi dại nhưng không vệ sinh tay hoặc không dùng phương tiện bảo hộ phù hợp.

Thịt đã được nấu chín kỹ thường có nguy cơ rất thấp. Tuy nhiên, không nên giết mổ, chế biến hoặc tiêu thụ thịt, sữa từ động vật mắc hay nghi mắc bệnh dại. Nếu có phơi nhiễm trong quá trình xử lý, giết mổ hoặc tiếp xúc với mô, dịch tiết của động vật nghi dại, người tiếp xúc cần đến cơ sở y tế để được đánh giá.[2]

Nhìn chung, nguy cơ lớn hơn thường nằm ở quá trình giết mổ, sơ chế và tiếp xúc với nước bọt hoặc mô động vật nghi dại, không phải ở việc ăn thực phẩm đã được nấu chín kỹ.

Ăn uống thông thường không phải đường lây chính của bệnh dại, nhưng cần thận trọng khi tiếp xúc với động vật nghi dại

2Vì sao bệnh dại hiếm khi lây qua thực phẩm?

Virus dại không lây giống bệnh đường tiêu hóa

Bệnh dại không phải bệnh lây qua đường ăn uống như ngộ độc thực phẩm, tiêu chảy nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus đường ruột. Virus dại cần xâm nhập qua vết thương, vùng da tổn thương hoặc niêm mạc, sau đó ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương gồm não và tủy sống.

Nếu chỉ ăn thực phẩm đã được nấu chín kỹ và không có tiếp xúc với nước bọt, mô sống, mô thần kinh, vết thương hở hoặc niêm mạc tổn thương thì nguy cơ phơi nhiễm bệnh dại thường rất thấp.[2]

Ngược lại, nếu trong miệng đang có vết loét, chảy máu chân răng hoặc niêm mạc bị tổn thương, người từng tiếp xúc với thịt sống, sữa chưa tiệt trùng hoặc dịch tiết từ động vật nghi dại nên liên hệ cơ sở y tế để được tư vấn.

Nấu chín kỹ giúp giảm nguy cơ nhưng không nên ăn thịt động vật nghi dại

Thịt đã nấu chín kỹ được xem là rất ít nguy cơ lây bệnh dại. Tuy nhiên, thông điệp an toàn vẫn là không nên giết mổ, chế biến hoặc tiêu thụ thịt động vật nghi dại.

Lý do là người giết mổ, sơ chế có thể tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, mô thần kinh, não, tủy sống hoặc dịch tiết của động vật nghi dại. Nếu trên tay có vết xước nhỏ, vết nứt da hoặc vết thương hở, đây có thể là tình huống cần đánh giá phơi nhiễm bệnh dại.

Tương tự, sữa từ động vật nghi mắc bệnh dại cũng không nên sử dụng, nhất là khi chưa được tiệt trùng hoặc không rõ nguồn gốc. Cách an toàn nhất là không dùng thịt, sữa từ động vật có biểu hiện bất thường hoặc nghi mắc bệnh.[3]

Không nên ăn thịt, uống sữa hoặc tự giết mổ động vật mắc hay nghi mắc bệnh dại

3Những đường lây bệnh dại thường gặp cần biết

Lây qua vết cắn của động vật nhiễm bệnh

Vết cắn là đường lây quan trọng và phổ biến nhất của bệnh dại. Khi bị chó, mèo, dơi hoặc động vật có vú nhiễm bệnh cắn, virus trong nước bọt có thể đi vào mô dưới da và gây phơi nhiễm bệnh dại.[1]

Chó là nguồn lây bệnh dại quan trọng ở nhiều quốc gia, nhất là nơi chó chưa được tiêm phòng đầy đủ. So với ăn uống thông thường, bị vết cắn chó mèo là tình huống có nguy cơ trực tiếp hơn rất nhiều và cần được xử trí sớm.

Lây qua vết cào, vết liếm hoặc nước bọt dính vào niêm mạc

Vết cào có thể tiềm ẩn nguy cơ nếu móng hoặc vùng da bị cào có dính nước bọt động vật nhiễm bệnh. Tương tự, nếu nước bọt chó mèo nghi dại dính vào mắt, mũi, miệng, vùng da trầy xước hoặc vết thương hở, người tiếp xúc nên được đánh giá y tế.

Bị liếm trên da lành thường ít nguy cơ hơn. Tuy nhiên, nếu vị trí bị liếm đang có vết xước, vết loét, chảy máu hoặc tổn thương niêm mạc, không nên chủ quan. Đây là tình huống cần liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn phù hợp.[1]

Một số đường lây hiếm gặp

Một số đường lây hiếm gặp của bệnh dại có thể gồm lây qua khí dung trong điều kiện đặc biệt, tiếp xúc nghề nghiệp trong phòng thí nghiệm hoặc ghép tạng từ người nhiễm bệnh. Các trường hợp này rất hiếm và không phải đường lây thường gặp trong sinh hoạt hằng ngày.[1]

Trong thực tế, người dân cần chú ý nhất đến các tình huống thường gặp như bị cắn, bị cào, bị liếm vào vết thương hở hoặc để nước bọt động vật nghi dại tiếp xúc với niêm mạc mắt, mũi, miệng.

Vết cắn, vết cào và nước bọt tiếp xúc với niêm mạc hoặc vết thương hở là những đường lây bệnh dại cần chú ý

4Nên làm gì nếu đã ăn uống hoặc tiếp xúc với động vật nghi dại?

Tự đánh giá nhanh tình huống có nguy cơ

Nếu đã ăn thịt, uống sữa hoặc tiếp xúc với động vật nghi dại, bạn nên bình tĩnh rà soát các yếu tố sau:

• Động vật có biểu hiện nghi dại như hung dữ bất thường, chảy nhiều nước dãi, bỏ ăn, yếu liệt, sợ nước hoặc chết không rõ nguyên nhân không?
• Có bị cắn, cào hoặc liếm vào vết thương hở không?
• Có tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, mô sống, não, tủy sống hoặc dịch tiết của động vật nghi dại không?
• Thức ăn đã được nấu chín kỹ hay còn sống, tái, chưa chín hoàn toàn?
• Sữa đã được tiệt trùng hay là sữa tươi chưa xử lý nhiệt?
• Trong miệng có vết loét, chảy máu chân răng hoặc vùng niêm mạc tổn thương không?
• Có trực tiếp giết mổ, sơ chế hoặc xử lý xác động vật không?

Nếu câu trả lời là có ở các yếu tố liên quan đến vết thương hở, niêm mạc, nước bọt, mô sống hoặc giết mổ động vật nghi dại, bạn nên đến cơ sở y tế để được đánh giá phơi nhiễm. Nếu không chắc chắn tình huống của mình có nguy cơ hay không, vẫn nên hỏi nhân viên y tế thay vì tự chờ triệu chứng.[2]

Xử trí ngay nếu có vết cắn, vết cào hoặc vết thương hở

Khi có vết cắn, vết cào hoặc vết thương hở nghi tiếp xúc với nước bọt động vật, cần xử trí càng sớm càng tốt:

• Rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nước sạch dưới vòi nước trong nhiều phút.
• Không tự đắp lá, bôi thuốc dân gian, nặn máu hoặc chờ theo dõi triệu chứng.
• Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được tư vấn tiêm vắc xin dại và huyết thanh kháng dại nếu cần.
• Thông báo rõ loại động vật, tình huống tiếp xúc, vị trí vết thương và thời điểm xảy ra phơi nhiễm.

Dự phòng sau phơi nhiễm hay PEP (Post-Exposure Prophylaxis, biện pháp dự phòng được thực hiện sau khi có nguy cơ tiếp xúc với virus dại) cần được thực hiện trước khi bệnh khởi phát triệu chứng.[2] Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc hoặc cơ sở y tế gần nhất để được hướng dẫn chi tiết.

Rửa vết thương bằng xà phòng và nước sạch, sau đó đến cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ bệnh dại

5Khi nào cần đi khám sau khi nghi phơi nhiễm bệnh dại?

Các tình huống cần đến cơ sở y tế dù chưa có triệu chứng

Bạn nên đi khám hoặc liên hệ cơ sở y tế sớm nếu gặp một trong các tình huống sau:

• Bị chó, mèo, dơi hoặc động vật hoang dã cắn.
• Bị động vật nghi dại cào làm trầy da hoặc chảy máu.
• Bị nước bọt động vật nghi dại dính vào mắt, mũi, miệng hoặc vết thương hở.
• Trực tiếp giết mổ, sơ chế, xử lý xác động vật nghi dại khi tay có vết xước.
• Ăn thịt hoặc uống sữa từ động vật nghi dại nhưng không rõ đã nấu chín, tiệt trùng hay chưa, nhất là khi có vết thương trong miệng.
• Trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người không nhớ rõ mình có bị cắn, cào hay không sau khi tiếp xúc với động vật nghi dại.

Ngay cả khi chưa có triệu chứng, người có nguy cơ vẫn nên được đánh giá sớm để không bỏ lỡ thời điểm dự phòng. Việc xử trí sau phơi nhiễm cần thực hiện trước khi bệnh khởi phát triệu chứng.[2]

Không nên chờ xuất hiện triệu chứng bệnh dại

Không nên chờ có triệu chứng mới đi khám. Khi bệnh dại đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng, bệnh rất nguy hiểm và gần như luôn dẫn đến tử vong.

Các dấu hiệu bệnh dại có thể gồm:

• Sốt, đau đầu, mệt mỏi.
• Đau, ngứa, tê hoặc châm chích tại vị trí vết cắn.
• Khó nuốt, tăng tiết nước bọt.
• Sợ nước, sợ gió.
• Kích động, lú lẫn, ảo giác.
• Co giật, yếu liệt hoặc liệt một phần.

Các triệu chứng trên là dấu hiệu cảnh báo, không phải tiêu chí để quyết định có tiêm phòng hay không. Quyết định tiêm vắc xin dại cần dựa vào mức độ phơi nhiễm, loại động vật, tình trạng vết thương và tư vấn của nhân viên y tế.[1]

Không nên chờ xuất hiện triệu chứng bệnh dại mới đi khám, vì dự phòng cần được thực hiện càng sớm càng tốt

6Cách phòng bệnh dại khi tiếp xúc với vật nuôi và thực phẩm từ động vật

Tiêm phòng dại cho chó, mèo và quản lý vật nuôi

Tiêm phòng dại định kỳ cho chó, mèo là biện pháp quan trọng để phòng bệnh dại trong cộng đồng. Chủ nuôi cần quản lý vật nuôi, không thả rông chó mèo và tránh để vật nuôi tiếp xúc với động vật hoang dã hoặc động vật nghi mắc bệnh.

Nên theo dõi vật nuôi nếu có biểu hiện bất thường như hung dữ khác thường, chảy nhiều nước dãi, bỏ ăn, sợ nước, yếu liệt hoặc chết không rõ nguyên nhân. Không tự bắt, giết mổ hoặc xử lý động vật nghi dại nếu không có hướng dẫn từ thú y hoặc cơ quan chức năng.[2]

Không sử dụng thịt, sữa từ động vật nghi mắc bệnh dại

Không nên giết mổ, chế biến, ăn thịt hoặc uống sữa từ động vật mắc hay nghi mắc bệnh dại. Nếu phát hiện sau khi đã ăn hoặc uống, cần bình tĩnh đánh giá: thực phẩm đã nấu chín chưa, sữa đã tiệt trùng chưa, có tiếp xúc mô sống hoặc dịch tiết không, có vết thương hở hoặc tổn thương niêm mạc không.[3]

Nếu có nguy cơ hoặc không chắc chắn, nên đến cơ sở y tế để được tư vấn. Trong trường hợp buộc phải xử lý môi trường có nguy cơ, cần che chắn vết thương, vệ sinh tay kỹ và dùng phương tiện bảo hộ theo hướng dẫn chuyên môn.

Tiêm phòng dại cho chó mèo và không sử dụng thịt, sữa từ động vật nghi mắc bệnh dại là cách phòng bệnh quan trọng

Bệnh dại có lây qua đường ăn uống không là thắc mắc thường gặp sau khi ăn thịt, uống sữa hoặc tiếp xúc với động vật nghi dại. Nhìn chung, bệnh dại không lây chủ yếu qua đường ăn uống; đường lây quan trọng nhất là nước bọt động vật nhiễm bệnh xâm nhập qua vết cắn, vết cào, vết thương hở hoặc niêm mạc. Thịt đã nấu chín kỹ thường rất ít nguy cơ, nhưng không nên ăn thịt, uống sữa hoặc tự giết mổ động vật mắc/nghi mắc bệnh dại. Nếu từng bị cắn, cào, liếm vào vết thương hoặc tiếp xúc trực tiếp với mô/dịch tiết động vật nghi dại, cần đến cơ sở y tế sớm để được đánh giá và tiêm vắc xin dại khi cần.