Cách nhận biết nấm độc và lưu ý để tránh ngộ độc bạn nên biết

Cách nhận biết nấm độc là vấn đề nhiều người quan tâm khi hái, mua hoặc sử dụng nấm, đặc biệt với nấm rừng, nấm tự hái hoặc nấm không rõ nguồn gốc. Thực tế, nấm độc và nấm ăn được có thể rất giống nhau về màu sắc, hình dáng, mùi vị nên việc phân biệt bằng mắt thường rất dễ sai. Cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau!

1Có thể nhận biết nấm độc bằng mắt thường không?

Không có cách đơn giản để phân biệt nấm độc và nấm ăn được

Không có cách nhận biết nấm độc nào đơn giản, chính xác tuyệt đối chỉ bằng mắt thường. Nấm độc có thể giống nấm ăn được về màu sắc, hình dáng, mùi, kích thước và cả nơi mọc. Vì vậy, người không có chuyên môn rất khó phân biệt nấm độc với nấm lành chỉ qua quan sát bên ngoài.

Một số nấm độc giống nấm lành đến mức ngay cả người từng hái nấm cũng có thể nhầm, nhất là khi nấm còn non, bị dập, mọc ở vùng khác hoặc được chế biến chung với nhiều loại nấm khác. Nếu không chắc chắn 100% về loại nấm, nguyên tắc an toàn nhất là không nên ăn.

Hình ảnh trên mạng, video hướng dẫn hoặc ứng dụng nhận diện nấm chỉ nên xem là thông tin tham khảo. Những công cụ này không thay thế được chuyên gia hoặc nhân viên y tế trong việc xác định nấm lạ có độc hay không.[1]

Vì sao các mẹo dân gian dễ gây nhầm lẫn?

Các mẹo nhận biết nấm độc như dùng bạc, hành lá, sữa, nhìn màu sắc hoặc ngửi mùi không đủ tin cậy để kết luận nấm có độc. Những cách này dễ tạo cảm giác an tâm giả, khiến người dùng ăn phải nấm lạ hoặc nấm không rõ nguồn gốc.

Một số hiểu lầm thường gặp gồm:

• Nấm độc luôn có màu sặc sỡ.
• Nấm có mùi thơm là nấm ăn được.
• Côn trùng hoặc động vật ăn được thì con người cũng ăn được.
• Nấm đổi màu khi nấu mới là nấm độc.
• Nấm mọc gần nhà, trong vườn quen thuộc thì an toàn.

Thực tế, một số nấm độc màu trắng, nâu hoặc có vẻ ngoài rất bình thường. Ngược lại, không phải nấm có màu lạ nào cũng độc. Vì vậy, không nên dựa vào màu sắc, mùi hoặc mẹo thử nấm độc để quyết định ăn hay bỏ.

Không thể nhận biết nấm độc chính xác chỉ bằng mắt thường hoặc mẹo dân gian

2Những đặc điểm cần cảnh giác khi gặp nấm lạ

Nấm mọc hoang ở rừng, vườn, bãi cỏ hoặc ven đường

Nấm mọc hoang là nhóm cần đặc biệt cảnh giác vì không rõ loài, môi trường mọc và độc tố. Nấm rừng, nấm mọc ở bãi cỏ, ven đường, gốc cây mục, sân vườn hoặc khu đất ẩm đều có thể là nấm độc.

Nhiều người cho rằng nấm mọc cạnh nhà hoặc nơi quen thuộc sẽ an toàn hơn nấm rừng. Đây là suy nghĩ không đúng. Nấm độc vẫn có thể mọc trong vườn, công viên, bãi đất trống hoặc khu vực sinh hoạt hằng ngày nếu điều kiện độ ẩm và chất hữu cơ phù hợp.

Nếu không được chuyên gia nhận diện, không nên hái nấm mọc tự nhiên để ăn. Đặc biệt, gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền nên tránh tuyệt đối nấm lạ, nấm rừng và nấm không rõ nguồn gốc.

Nấm có hình dáng giống nấm ăn được nhưng không rõ nguồn gốc

Nấm độc giống nấm ăn được là nguyên nhân phổ biến khiến nhiều người bị ngộ độc thực phẩm. Một số loại nấm độc có hình dáng tương tự nấm thường thấy trong bữa ăn, khiến người hái nấm dễ nhầm lẫn khi chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng.

Không nên tự đối chiếu nấm tự hái với ảnh trên mạng để quyết định ăn. Hình ảnh có thể khác do ánh sáng, độ tuổi của nấm, vùng mọc hoặc góc chụp. Ngoài ra, nhiều loài nấm có đặc điểm bên ngoài gần giống nhau nhưng độc tính rất khác nhau.

Nguyên tắc an toàn là chỉ dùng nấm được nuôi trồng, đóng gói, có nhãn mác, hạn dùng và bán tại nơi đáng tin cậy. Với nấm tươi, nên ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, bảo quản đúng điều kiện và không có dấu hiệu hư hỏng.

Nấm có mũ, phiến, cuống, vòng cuống hoặc bao gốc bất thường

Một số đặc điểm hình thái thường được nhắc đến khi cảnh giác với nấm độc gồm mũ nấm có vảy, đốm hoặc màu lạ, phiến nấm nằm dưới mũ, cuống nấm có vòng, gốc nấm có bao hoặc phình bất thường.

Tuy nhiên, các đặc điểm như mũ nấm, phiến nấm, cuống nấm, vòng cuống hoặc bao gốc chỉ giúp tăng cảnh giác, không đủ để kết luận chắc chắn nấm độc hay nấm ăn được. Không nên biến những dấu hiệu này thành “bảng nhận diện” để tự quyết định sử dụng.

Nấm có mùi lạ, chảy dịch, dập nát hoặc đã hư hỏng

Không dùng nấm có mùi hôi, mùi hắc, bị nhớt, chảy dịch, đổi màu, mốc hoặc dập nát. Đây là dấu hiệu nấm hư hỏng, có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc ngộ độc thực phẩm do nấm, ngay cả khi ban đầu đó là nấm ăn được.

Nấm tươi nên có trạng thái chắc, không quá mềm nhũn, không nhớt và không có mùi bất thường. Với nấm khô, cần tránh sản phẩm bị ẩm, mốc, đổi màu hoặc có mùi lạ.

Lưu ý, nấm độc không phải lúc nào cũng có mùi khó chịu. Vì vậy, mùi thơm không thể dùng để khẳng định nấm an toàn.

Nấm mọc hoang, nấm không rõ nguồn gốc hoặc nấm hư hỏng đều cần được cảnh giác

3Các loại nấm độc thường gặp cần biết

Nhóm nấm chứa amatoxin

Nhóm nấm chứa amatoxin là nhóm rất nguy hiểm vì có thể gây tổn thương gan nặng, suy gan cấp và nguy hiểm tính mạng. Amatoxin là độc tố có trong một số loài nấm độc, đặc biệt một số loài thuộc chi Amanita.

Một số đại diện thường được nhắc đến gồm nấm độc tán trắng, nấm độc trắng hình nón và một số loài Amanita. Các loại nấm này có thể gây rối loạn tiêu hóa ban đầu như đau bụng, nôn ói, tiêu chảy, sau đó triệu chứng có thể tạm giảm trước khi tổn thương gan, thận tiến triển nặng hơn.

Điểm nguy hiểm là một số nấm chứa amatoxin có hình dáng gần giống nấm ăn được. Vì vậy, không nên tự nhận diện bằng màu sắc hoặc hình dạng bên ngoài. Khi nghi ngờ ăn phải nấm độc, cần đi khám sớm, kể cả khi triệu chứng ban đầu chưa nghiêm trọng.[2]

Nhóm nấm gây rối loạn tiêu hóa

Một số nấm độc hoặc nấm không phù hợp để ăn có thể gây rối loạn tiêu hóa với biểu hiện đau bụng, buồn nôn, nôn ói và tiêu chảy. Triệu chứng có thể xuất hiện sớm sau khi ăn, tùy loại nấm, lượng ăn và cơ địa từng người.

Nôn ói, tiêu chảy nhiều lần có thể khiến người bệnh mất nước, mệt lả, khát nước, chóng mặt hoặc tụt sức nhanh, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi. Vì vậy, không nên xem nhẹ các biểu hiện tiêu hóa sau khi ăn nấm lạ.

Một số tài liệu ghi nhận nấm ô tán trắng phiến xanh có thể liên quan đến các triệu chứng tiêu hóa. Tuy nhiên, người đọc không nên tự chẩn đoán loại nấm đã ăn mà cần giữ lại mẫu nấm và đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Nhóm nấm ảnh hưởng thần kinh hoặc gây ảo giác

Một số loại nấm có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh, gây vã mồ hôi, khó thở, lú lẫn, kích động, ảo giác, co giật hoặc rối loạn ý thức. Các nhóm độc tố thường được nhắc đến gồm muscarin, psilocybin và psilocin.

Muscarin có thể liên quan đến các biểu hiện như tăng tiết mồ hôi, khó thở, buồn nôn, nôn ói hoặc rối loạn thần kinh thực vật. Psilocybin và psilocin là các chất có trong một số nấm thức thần, có thể gây thay đổi nhận thức, ảo giác, kích động hoặc hành vi nguy hiểm.

Nếu người bệnh có biểu hiện lú lẫn, co giật, hôn mê, khó thở hoặc kích động sau khi ăn nấm, cần đưa đi cấp cứu ngay. Không nên thử nghiệm hoặc sử dụng nấm thức thần vì nguy cơ ngộ độc và tai nạn rất khó lường.[3]

Một số nhóm nấm độc có thể gây tổn thương gan, rối loạn tiêu hóa hoặc ảnh hưởng thần kinh

4Dấu hiệu sau khi ăn nấm cho thấy có thể bị ngộ độc

Triệu chứng tiêu hóa cần theo dõi

Dấu hiệu ngộ độc nấm thường gặp là buồn nôn, nôn ói, đau bụng, đau quặn bụng và tiêu chảy nhiều lần. Người bệnh cũng có thể khát nước, mệt lả, chóng mặt hoặc kiệt sức nếu mất nước nhiều.

Triệu chứng ngộ độc nấm có thể xuất hiện sớm trong vài giờ hoặc muộn hơn tùy loại nấm và lượng ăn. Một số trường hợp ban đầu chỉ đau bụng nhẹ, nôn ói hoặc tiêu chảy, sau đó tạm đỡ khiến người bệnh chủ quan.

Nếu đau bụng sau khi ăn nấm lạ, nấm rừng, nấm tự hái hoặc nấm không rõ nguồn gốc, cần theo dõi sát và đi khám sớm. Không nên tự kết luận là rối loạn tiêu hóa thông thường, nhất là khi nhiều người cùng ăn nấm và cùng có triệu chứng.

Dấu hiệu nguy hiểm cần đi cấp cứu

Cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngộ độc nấm nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Khó thở, tức ngực, vã mồ hôi nhiều.
• Lú lẫn, kích động, co giật hoặc hôn mê.
• Vàng da, vàng mắt.
• Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
• Nôn ói hoặc tiêu chảy liên tục.
• Mệt lả, lơ mơ, không tỉnh táo.
• Triệu chứng tạm đỡ rồi nặng lại.
• Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có bệnh gan, thận, tim mạch xuất hiện triệu chứng sau khi ăn nấm.

Nếu nghi ngờ ăn phải nấm độc, nên đi khám sớm ngay cả khi triệu chứng chưa rõ ràng. Một số độc tố nấm có thể gây tổn thương gan, thận hoặc thần kinh sau giai đoạn triệu chứng tiêu hóa ban đầu.[4]

Đau bụng, nôn ói, tiêu chảy, khó thở hoặc lú lẫn sau khi ăn nấm lạ là dấu hiệu cần đi khám sớm

5Cách chọn và sử dụng nấm an toàn

Chỉ ăn nấm có nguồn gốc rõ ràng

Cách phòng ngộ độc nấm quan trọng nhất là chỉ ăn nấm có nguồn gốc rõ ràng. Nên chọn nấm được nuôi trồng, có bao bì, nhãn mác, hạn dùng và được bán tại siêu thị, cửa hàng thực phẩm hoặc nơi uy tín.

Không nên ăn nấm do người khác hái, nấm bán rong không rõ nguồn gốc, nấm được giới thiệu bằng kinh nghiệm truyền miệng hoặc nấm mọc tự nhiên quanh nhà. Với nấm lạ, dù người bán khẳng định “ăn được”, người dùng vẫn nên thận trọng nếu không có thông tin kiểm chứng.

Với gia đình có trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi, nên ưu tiên các loại nấm thông dụng, được nuôi trồng và bảo quản đúng cách. Đây là nhóm dễ bị ảnh hưởng nặng hơn nếu xảy ra nôn ói, tiêu chảy hoặc mất nước.

Bảo quản và chế biến nấm đúng cách

Nấm tươi nên được dùng càng sớm càng tốt sau khi mua. Khi bảo quản nấm, cần làm theo hướng dẫn trên bao bì, tránh để nấm ở nơi nóng ẩm hoặc để quá lâu trong tủ lạnh. Không dùng nấm bị nhớt, mốc, đổi màu, mềm nhũn hoặc có mùi lạ.

Không để lẫn nấm nghi ngờ độc với nấm ăn được. Nếu một phần nấm trong túi có dấu hiệu hư hỏng hoặc không rõ nguồn gốc, nên bỏ toàn bộ phần nghi ngờ để tránh nguy cơ nhầm lẫn.

Nấu chín giúp giảm nguy cơ nhiễm khuẩn ở nấm ăn được, nhưng không đảm bảo làm mất độc tố của nấm độc. Một số độc tố nấm có thể bền với nhiệt, nghĩa là nấm độc nấu chín vẫn không an toàn.[1]

Chỉ nên chọn nấm có nguồn gốc rõ ràng, bao bì đầy đủ và không có dấu hiệu hư hỏng

6Cần làm gì khi nghi ngờ đã ăn phải nấm độc?

Ngừng ăn và giữ lại mẫu nấm

Khi nghi ngờ ăn phải nấm độc, cần ngừng ăn ngay món nấm đó. Không để người khác tiếp tục ăn phần nấm còn lại, kể cả khi họ chưa có triệu chứng.

Nên giữ lại phần nấm còn dư, thức ăn đã chế biến, hình ảnh nấm trước khi nấu hoặc chất nôn nếu có thể thực hiện an toàn. Những thông tin này có thể giúp nhân viên y tế và chuyên gia nhận diện loại nấm, đánh giá nguy cơ và định hướng xử trí.

Nếu nhiều người cùng ăn, cần ghi nhớ thời gian ăn, lượng nấm đã ăn, triệu chứng của từng người và thời điểm bắt đầu xuất hiện triệu chứng. Đây là thông tin rất quan trọng khi đến cơ sở y tế.

Đưa người bệnh đến cơ sở y tế sớm

Đưa người bệnh đi khám hoặc gọi cấp cứu khi có triệu chứng sau khi ăn nấm lạ, nấm rừng, nấm tự hái hoặc nấm không rõ nguồn gốc. Không nên chờ triệu chứng nặng mới đi bệnh viện vì một số trường hợp ngộ độc nấm có thể diễn tiến âm thầm.

Không tự dùng thuốc chống nôn, thuốc cầm tiêu chảy, thuốc nam hoặc mẹo dân gian để xử trí ngộ độc nấm. Việc tự điều trị có thể che lấp triệu chứng, làm chậm thời điểm đi khám hoặc khiến tình trạng mất nước, tổn thương gan, thận trở nên nặng hơn.

Không tự gây nôn nếu người bệnh lơ mơ, co giật, hôn mê hoặc là trẻ nhỏ vì có nguy cơ sặc. Nếu người bệnh hôn mê hoặc co giật, nên đặt nằm nghiêng an toàn trong lúc chờ hỗ trợ y tế và không cố nhét bất cứ thứ gì vào miệng.

Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc để được hướng dẫn chi tiết trong các tình huống cần tư vấn sử dụng thuốc, bù nước hoặc chăm sóc sau khi đã được nhân viên y tế đánh giá.

Khi nghi ngờ ăn phải nấm độc, cần ngừng ăn, giữ lại mẫu nấm và đưa người bệnh đi khám sớm

7Các câu hỏi liên quan

Nấm độc có phải lúc nào cũng có màu sặc sỡ không?

Không. Nấm độc không phải lúc nào cũng có màu sặc sỡ. Một số loại nấm độc có màu trắng, nâu hoặc hình dáng khá bình thường nên dễ bị nhầm với nấm ăn được.

Vì vậy, không nên dựa vào màu sắc để kết luận nấm an toàn hay có độc. Cách nhận biết nấm độc bằng màu sắc chỉ là quan niệm dễ gây nhầm lẫn và không đủ tin cậy.

Nấm có mùi thơm có chắc là nấm ăn được không?

Không. Mùi thơm hoặc vị dễ chịu không đảm bảo nấm an toàn. Một số nấm độc có thể không có mùi khó chịu rõ ràng, thậm chí có vẻ ngoài đẹp và mùi không bất thường.

Nếu không biết chắc loại nấm, không nên ăn dù nấm có mùi thơm, hình dáng đẹp hoặc mọc ở nơi quen thuộc.

Dùng bạc hoặc hành lá thử nấm độc có đúng không?

Không nên dùng bạc, hành lá, sữa hoặc các mẹo dân gian để thử nấm độc. Những cách này không đủ tin cậy và có thể khiến người dùng chủ quan.

Cách an toàn hơn là không ăn nấm lạ, nấm rừng tự hái, nấm mọc hoang hoặc nấm không rõ nguồn gốc. Nếu đã ăn và xuất hiện triệu chứng bất thường, cần đến cơ sở y tế sớm.

Nấm độc nấu chín có ăn được không?

Không nên ăn nấm đã nghi ngờ có độc dù đã nấu chín. Một số độc tố nấm có thể không bị phá hủy hoàn toàn bởi nhiệt, rửa hoặc ngâm nước.

Nếu không chắc nấm có an toàn hay không, cần bỏ đi thay vì thử ăn. Đây là cách phòng ngộ độc nấm đơn giản nhưng rất quan trọng.

Không nên dựa vào màu sắc, mùi thơm hoặc mẹo dân gian để kết luận nấm có an toàn hay không

Cách nhận biết nấm độc không thể chỉ dựa vào màu sắc, mùi vị, hình dáng hoặc mẹo dân gian. Nhiều loại nấm độc có thể giống nấm ăn được, thậm chí vẫn nguy hiểm sau khi nấu chín. Nguyên tắc an toàn nhất là không ăn nấm lạ, nấm rừng tự hái, nấm không rõ nguồn gốc hoặc nấm đã có dấu hiệu hư hỏng. Nếu xuất hiện đau bụng, nôn ói, tiêu chảy, khó thở, lú lẫn, co giật, vàng da hoặc tiểu ít sau khi ăn nấm, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.