PrEP là gì? Công dụng, cách dùng và lưu ý an toàn

PrEP là biện pháp dự phòng HIV chủ động dành cho người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ phơi nhiễm qua quan hệ tình dục hoặc dùng chung dụng cụ tiêm chích. Khi dùng đúng chỉ định, PrEP có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ nhiễm HIV, nhưng không phải vaccine, không phải thuốc điều trị HIV và không thay thế hoàn toàn bao cao su. Cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau!

1PrEP là gì?

Khái niệm PrEP

PrEP là viết tắt của Pre-Exposure Prophylaxis, nghĩa là dự phòng trước phơi nhiễm HIV. Đây là thuốc dùng cho người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ tiếp xúc với HIV qua quan hệ tình dục hoặc dùng chung dụng cụ tiêm chích.[1]

Hiểu đơn giản, PrEP giúp giảm nguy cơ HIV xâm nhập, tồn tại và phát triển trong cơ thể nếu có phơi nhiễm. Thuốc hoạt động bằng cách tạo nồng độ bảo vệ trong cơ thể, từ đó làm giảm khả năng virus nhân lên sau khi xâm nhập.

PrEP không phải thuốc điều trị HIV và không dành cho người đã nhiễm HIV. Vì vậy, người muốn dùng PrEP cần xét nghiệm HIV trước khi bắt đầu để xác nhận tình trạng HIV âm tính và được nhân viên y tế đánh giá nguy cơ phù hợp.[2]

PrEP khác gì với PEP?

PrEP và PEP đều là biện pháp dùng thuốc để phòng ngừa HIV, nhưng khác nhau ở thời điểm sử dụng. PrEP được dùng trước khi có nguy cơ phơi nhiễm HIV, phù hợp với người có nguy cơ lặp lại hoặc thường xuyên.

Trong khi đó, PEP là dự phòng sau phơi nhiễm, được dùng sau khi đã có khả năng tiếp xúc với HIV. PEP thường cần được xử trí như một tình huống khẩn cấp và phải có hướng dẫn của nhân viên y tế.

Nếu một người thường xuyên có nguy cơ phơi nhiễm HIV hoặc từng phải dùng PEP nhiều lần, nên trao đổi với bác sĩ về PrEP để có hướng phòng ngừa chủ động hơn.[1]

PrEP là thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV, dùng cho người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ phơi nhiễm

2PrEP hoạt động như thế nào trong phòng ngừa HIV?

Cơ chế giúp giảm nguy cơ nhiễm HIV

PrEP chứa thuốc kháng virus, còn gọi là ARV (Antiretroviral drugs - thuốc ức chế sự phát triển của HIV). Khi được dùng đúng cách, thuốc giúp ngăn HIV nhân lên nếu virus xâm nhập vào cơ thể.

Có thể hiểu PrEP giống như một lớp bảo vệ bằng thuốc. Khi nồng độ thuốc trong cơ thể được duy trì ổn định, HIV sẽ khó “bám trụ” và lan rộng hơn sau khi có phơi nhiễm.

Tuy nhiên, cơ chế bảo vệ này chỉ phát huy tốt khi người dùng tuân thủ đúng hướng dẫn. Dùng không đều, quên liều thường xuyên hoặc tự ý ngừng thuốc có thể làm giảm hiệu quả phòng HIV.[3]

Hiệu quả của PrEP khi dùng đúng cách

PrEP có hiệu quả cao trong phòng ngừa HIV nếu được dùng đúng chỉ định và đều đặn. Khi tuân thủ tốt, PrEP có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm HIV qua quan hệ tình dục khoảng 99% và giảm nguy cơ ở người có nguy cơ qua tiêm chích ít nhất 74%.[1]

Dù vậy, PrEP không bảo vệ tuyệt đối 100%. Hiệu quả có thể giảm nếu người dùng uống không đều, quên liều, ngừng thuốc không đúng hướng dẫn hoặc không tái khám định kỳ.

Vì vậy, không nên hiểu rằng “đã dùng PrEP thì không cần phòng tránh gì thêm”. PrEP nên được kết hợp với bao cao su, xét nghiệm định kỳ và tư vấn sức khỏe tình dục khi phù hợp.

PrEP giúp ngăn HIV nhân lên nếu virus xâm nhập vào cơ thể

3Ai nên cân nhắc sử dụng PrEP?

Người có nguy cơ phơi nhiễm HIV qua quan hệ tình dục

PrEP có thể được cân nhắc cho người có nguy cơ phơi nhiễm HIV qua quan hệ tình dục, đặc biệt trong các trường hợp sau:

• Có bạn tình nhiễm HIV, nhất là khi chưa rõ tải lượng virus hoặc chưa đạt ngưỡng không phát hiện.
• Không sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục
• Có nhiều bạn tình hoặc chưa rõ tình trạng HIV của bạn tình.
• Từng mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục.
• Nam quan hệ tình dục đồng giới, người chuyển giới hoặc người có hành vi tình dục nguy cơ cao.

Các nhóm trên cần được nhìn nhận dưới góc độ chăm sóc sức khỏe, không kỳ thị và không gán nhãn tiêu cực. Mục tiêu của PrEP là giúp người có nguy cơ được tiếp cận biện pháp phòng ngừa HIV an toàn, chủ động và phù hợp với hoàn cảnh cá nhân.[1][2]

Người có nguy cơ phơi nhiễm HIV qua tiêm chích

Người dùng chung kim tiêm, bơm tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích có nguy cơ nhiễm HIV và các bệnh lây qua đường máu cao hơn. Nguy cơ cũng tăng nếu có bạn tiêm chích nhiễm HIV hoặc chưa rõ tình trạng HIV.

Trong trường hợp này, nên đến cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ và tư vấn PrEP phù hợp. Bên cạnh PrEP, việc không dùng chung dụng cụ tiêm chích là biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ lây nhiễm HIV.[1]

Nội dung tư vấn PrEP cho những nhóm người có nguy cơ cần được thực hiện kín đáo, tôn trọng, giúp người có nguy cơ được hỗ trợ y tế thay vì né tránh thăm khám.

Người từng dùng PEP hoặc thường xuyên có nguy cơ tái phơi nhiễm

Người từng dùng PEP sau một lần phơi nhiễm HIV và vẫn tiếp tục có nguy cơ lặp lại nên hỏi bác sĩ về PrEP. Đây là nhóm có thể cần một biện pháp phòng ngừa chủ động hơn thay vì chỉ xử trí sau mỗi lần rủi ro.

Nếu bạn thường xuyên lo lắng về nguy cơ nhiễm HIV, có quan hệ không dùng bao cao su hoặc chưa rõ tình trạng HIV của bạn tình, việc tư vấn PrEP sẽ giúp đánh giá đúng nguy cơ và lựa chọn cách phòng ngừa phù hợp.[1]

PrEP phù hợp với người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ phơi nhiễm lặp lại

4Các dạng PrEP hiện nay

PrEP dạng uống

PrEP dạng uống là dạng phổ biến, thường được dùng theo lịch đều đặn theo chỉ định của bác sĩ. Một số thuốc PrEP đường uống có chứa các hoạt chất như tenofovir và emtricitabine, thuộc nhóm thuốc kháng virus dùng trong dự phòng HIV.[1]

Việc lựa chọn thuốc PrEP không giống nhau ở mọi người. Bác sĩ sẽ cân nhắc tình trạng sức khỏe, nguy cơ phơi nhiễm, chức năng thận, bệnh nền, thuốc đang dùng và khả năng tuân thủ của từng người.

Người dùng không nên tự ý mua thuốc PrEP, tự đổi thuốc hoặc dùng thuốc của người khác. Dùng sai thuốc hoặc dùng khi chưa xét nghiệm HIV có thể ảnh hưởng đến hiệu quả dự phòng và gây rủi ro cho sức khỏe.

PrEP dạng tiêm tác dụng kéo dài

Bên cạnh thuốc uống, PrEP dạng tiêm tác dụng kéo dài cũng là một lựa chọn dự phòng HIV tại một số quốc gia và cơ sở y tế. Một số dạng tiêm được dùng theo lịch định kỳ, chẳng hạn mỗi 2 tháng hoặc 2 lần mỗi năm, tùy loại thuốc và chỉ định.[1]

Các hoạt chất như cabotegravir và lenacapavir có thể được nhắc đến trong nhóm PrEP tác dụng kéo dài. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận thuốc tiêm dự phòng HIV có thể khác nhau tùy quốc gia, cơ sở y tế và quy định hiện hành.

Người quan tâm đến PrEP dạng tiêm nên đến cơ sở y tế chuyên khoa để được tư vấn cụ thể. Không nên tự tìm mua hoặc sử dụng thuốc khi chưa có chỉ định y tế.

PrEP hiện có dạng uống và dạng tiêm tác dụng kéo dài tại một số cơ sở y tế

5Cách sử dụng PrEP an toàn và hiệu quả

Cần xét nghiệm trước khi dùng PrEP

Xét nghiệm HIV là bước bắt buộc trước khi bắt đầu PrEP. Người dùng cần xác nhận HIV âm tính để đảm bảo PrEP được dùng đúng mục đích, vì thuốc này không dành cho người đã nhiễm HIV.[3]

Trước khi kê PrEP, nhân viên y tế có thể cân nhắc thêm một số xét nghiệm và đánh giá như:

• Xét nghiệm HIV.
• Tầm soát bệnh lây truyền qua đường tình dục.
• Đánh giá chức năng thận hoặc gan khi cần.
• Đánh giá viêm gan B nếu phù hợp.
• Tư vấn thai kỳ hoặc cho con bú nếu có liên quan.
• Xem xét các thuốc đang sử dụng để tránh tương tác bất lợi.

Không nên tự ý mua và dùng PrEP khi chưa được đánh giá sức khỏe. Đây là điểm rất quan trọng, vì dùng thuốc không đúng hoàn cảnh có thể làm giảm hiệu quả phòng ngừa và gây khó khăn trong theo dõi an toàn.

Dùng PrEP theo đúng hướng dẫn

Nguyên tắc quan trọng khi sử dụng PrEP là dùng đúng liều, đúng lịch và đúng chỉ định. Người dùng không nên tự ý ngưng thuốc, tự đổi thuốc, uống bù tùy tiện hoặc chia sẻ thuốc cho người khác.

Với PrEP dạng uống, bác sĩ có thể hướng dẫn dùng hằng ngày hoặc cách dùng phù hợp trong từng trường hợp. Với PrEP dạng tiêm, người dùng cần đến cơ sở y tế đúng lịch hẹn để duy trì hiệu quả bảo vệ.

Nếu đang dùng nhiều thuốc khác, có bệnh nền hoặc chưa rõ cách dùng, bạn nên hỏi nhân viên y tế trước khi bắt đầu. Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc để được hướng dẫn chi tiết về cách dùng thuốc an toàn và những lưu ý cần theo dõi.

Tái khám và xét nghiệm định kỳ khi dùng PrEP

Người dùng PrEP cần tái khám định kỳ để kiểm tra hiệu quả và độ an toàn trong quá trình sử dụng. Việc tái khám giúp phát hiện sớm tình trạng nhiễm HIV nếu có, theo dõi tác dụng phụ và đánh giá PrEP có còn phù hợp hay không.

Trong các lần tái khám, nhân viên y tế có thể thực hiện:

• Xét nghiệm HIV định kỳ.
• Tầm soát bệnh lây truyền qua đường tình dục khi cần.
• Theo dõi tác dụng phụ.
• Kiểm tra sức khỏe tổng quát hoặc chức năng thận, gan nếu phù hợp.
• Kê thuốc tiếp theo hoặc sắp lịch tiêm tiếp theo.

Tần suất tái khám có thể khác nhau tùy dạng PrEP, nguy cơ phơi nhiễm và tình trạng sức khỏe. Người dùng nên tuân thủ lịch hẹn đã được tư vấn thay vì tự kéo dài thời gian dùng thuốc.[1]

Người dùng cần xét nghiệm HIV trước khi bắt đầu PrEP và tái khám định kỳ trong quá trình sử dụng

6Tác dụng phụ và lưu ý khi dùng PrEP

Tác dụng phụ thường gặp

Một số người dùng PrEP có thể gặp tác dụng phụ trong thời gian đầu, thường gồm buồn nôn, đau đầu, tiêu chảy, mệt mỏi, đau bụng hoặc đầy hơi. Nhiều triệu chứng ở mức nhẹ và có thể giảm dần khi cơ thể thích nghi với thuốc.[2]

Tuy nhiên, người dùng nên báo bác sĩ nếu tác dụng phụ kéo dài, gây khó chịu nhiều hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Không nên tự ý ngừng PrEP khi chưa được tư vấn, vì ngừng thuốc không đúng thời điểm có thể làm giảm hiệu quả phòng ngừa HIV.

Một mẹo thực tế là nên ghi lại thời điểm uống thuốc, triệu chứng gặp phải và mức độ khó chịu. Thông tin này giúp bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá chính xác hơn khi tư vấn điều chỉnh cách dùng.

Những trường hợp cần thận trọng

Một số người cần được bác sĩ đánh giá kỹ trước khi dùng PrEP, đặc biệt là:

• Người có bệnh thận.
• Người có bệnh gan hoặc viêm gan B.
• Người đang mang thai, dự định mang thai hoặc đang cho con bú.
• Người đang dùng nhiều loại thuốc khác.
• Người có kết quả HIV dương tính.
• Người nghi ngờ mới nhiễm HIV hoặc có triệu chứng giống nhiễm HIV cấp.

Người đã nhiễm HIV không dùng PrEP như thuốc điều trị HIV. Nếu kết quả HIV dương tính hoặc nghi ngờ nhiễm HIV trong lúc đang dùng PrEP, cần đi khám sớm để được xét nghiệm, đánh giá và chuyển sang phác đồ điều trị phù hợp.[2]

PrEP không thay thế hoàn toàn bao cao su

PrEP giúp phòng HIV nhưng không phòng được nhiều bệnh lây truyền qua đường tình dục khác như lậu, giang mai, chlamydia. Vì vậy, bao cao su vẫn là biện pháp quan trọng khi quan hệ tình dục, nhất là khi chưa rõ tình trạng sức khỏe của bạn tình.[3]

Sử dụng bao cao su, xét nghiệm STI định kỳ và tư vấn sức khỏe tình dục giúp tăng hiệu quả phòng ngừa toàn diện. STI là viết tắt của Sexually Transmitted Infections, nghĩa là các bệnh nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục.

Nói cách khác, PrEP là một phần trong chiến lược phòng ngừa HIV, không phải giải pháp duy nhất cho mọi nguy cơ sức khỏe tình dục.

PrEP giúp phòng HIV nhưng không thay thế hoàn toàn bao cao su và các biện pháp phòng STI khác

7Khi nào nên gặp bác sĩ để được tư vấn PrEP?

Khi có nguy cơ phơi nhiễm HIV lặp lại

Bạn nên gặp bác sĩ, phòng khám chuyên khoa hoặc cơ sở y tế nếu có nguy cơ phơi nhiễm HIV lặp lại. Việc thăm khám giúp xác định bạn có phù hợp dùng PrEP hay không và cần làm xét nghiệm gì trước khi bắt đầu.

Các trường hợp nên đi tư vấn PrEP gồm:

• Có quan hệ tình dục không dùng bao cao su.
• Có bạn tình nhiễm HIV hoặc chưa rõ tình trạng HIV.
• Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích.
• Từng mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục.
• Thường xuyên lo lắng về nguy cơ nhiễm HIV.
• Từng dùng PEP và vẫn có nguy cơ tái phơi nhiễm.

Bác sĩ sẽ đánh giá nguy cơ, kiểm tra tình trạng sức khỏe và tư vấn lựa chọn PrEP phù hợp. Đây là bước cần thiết để dùng PrEP an toàn, đúng mục đích và đạt hiệu quả tốt hơn.

Khi đang dùng PrEP nhưng quên liều hoặc gặp tác dụng phụ

Nếu quên uống PrEP, không nên tự ý uống gấp đôi liều hoặc thay đổi cách dùng khi chưa hỏi nhân viên y tế. Cách xử trí có thể khác nhau tùy loại thuốc, thời điểm quên liều và mức độ nguy cơ phơi nhiễm.

Bạn nên liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế nếu:

• Quên PrEP nhiều lần.
• Dùng PrEP không đều.
• Gặp tác dụng phụ kéo dài.
• Nghi ngờ nhiễm HIV.
• Có triệu chứng bất thường.
• Đã ngừng PrEP một thời gian và muốn dùng lại.

Việc hỏi ý kiến nhân viên y tế sớm giúp tránh xử trí sai và đảm bảo quá trình dự phòng HIV được duy trì an toàn.

Khi có nguy cơ phơi nhiễm HIV bạn nên liên hệ cơ sở y tế để được hỗ trợ

8Các câu hỏi liên quan

PrEP có phải là vaccine phòng HIV không?

PrEP không phải vaccine HIV. Đây là thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV, cần được dùng đúng chỉ định để duy trì hiệu quả bảo vệ.

Người dùng PrEP vẫn cần xét nghiệm trước khi dùng, tái khám định kỳ và kết hợp các biện pháp phòng ngừa khác khi phù hợp.

Đang nhiễm HIV có dùng PrEP được không?

Không. PrEP dành cho người chưa nhiễm HIV. Người đã nhiễm HIV cần được bác sĩ tư vấn phác đồ điều trị HIV phù hợp.

Vì vậy, xét nghiệm HIV trước khi bắt đầu PrEP là bước bắt buộc. Điều này giúp đảm bảo người dùng được dùng đúng thuốc, đúng mục đích và không trì hoãn điều trị nếu đã nhiễm HIV.

Uống PrEP có cần dùng bao cao su không?

Có, nên dùng bao cao su khi phù hợp. PrEP giúp giảm nguy cơ nhiễm HIV nhưng không phòng được nhiều bệnh lây truyền qua đường tình dục khác.

Bao cao su, xét nghiệm STI định kỳ và tư vấn sức khỏe tình dục giúp tăng hiệu quả phòng ngừa toàn diện, đặc biệt với người có nhiều bạn tình hoặc chưa rõ tình trạng sức khỏe của bạn tình.

Có thể tự mua PrEP để uống không?

Không nên tự ý mua PrEP để uống. Người dùng cần xét nghiệm HIV âm tính trước khi bắt đầu và được nhân viên y tế đánh giá nguy cơ, tình trạng sức khỏe, bệnh nền và thuốc đang sử dụng.

Trong quá trình dùng PrEP, người dùng cũng cần tái khám định kỳ để kiểm tra hiệu quả, độ an toàn và được hướng dẫn tiếp tục thuốc đúng cách.

Các câu hỏi thường gặp về PrEP

PrEP là thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV, dành cho người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ phơi nhiễm qua quan hệ tình dục hoặc dùng chung dụng cụ tiêm chích. Khi sử dụng PrEP an toàn, đúng chỉ định và tái khám định kỳ, thuốc có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ nhiễm HIV. Tuy nhiên, PrEP không phải vaccine, không phải thuốc điều trị HIV và không bảo vệ tuyệt đối 100%. Nếu có nguy cơ phơi nhiễm HIV hoặc chưa rõ bản thân có phù hợp dùng PrEP hay không, nên đến cơ sở y tế hoặc phòng khám chuyên khoa để được tư vấn đúng cách.