PEP là gì? Cách dùng thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV

PEP là thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV, thường được dùng trong tình huống khẩn cấp như quan hệ không an toàn, rách bao cao su, dùng chung kim tiêm hoặc bị kim đâm. Thuốc cần được bắt đầu càng sớm càng tốt, không muộn hơn 72 giờ sau phơi nhiễm và dùng đủ 28 ngày theo hướng dẫn y tế. Cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau!

1PEP là gì?

PEP là thuốc gì?

PEP là viết tắt của Post-Exposure Prophylaxis, nghĩa là dự phòng sau phơi nhiễm. Đây là biện pháp sử dụng thuốc kháng virus sau khi một người có khả năng tiếp xúc với HIV nhằm giảm nguy cơ virus xâm nhập và phát triển trong cơ thể.

Thuốc dùng trong PEP là thuốc ARV. ARV là viết tắt của Antiretroviral, nghĩa là thuốc kháng virus HIV, có tác dụng ức chế sự nhân lên của virus trong cơ thể.

PEP không phải là thuốc điều trị khỏi HIV. Đây là biện pháp dự phòng khẩn cấp dành cho người chưa nhiễm HIV hoặc chưa rõ tình trạng HIV nhưng vừa có nguy cơ phơi nhiễm trong thời gian gần.[1][2]

PEP hoạt động như thế nào?

Sau khi phơi nhiễm, HIV cần thời gian để xâm nhập vào tế bào, nhân lên và thiết lập nhiễm trùng trong cơ thể. PEP giúp ức chế quá trình nhân lên của HIV ở giai đoạn sớm, từ đó làm giảm nguy cơ lây nhiễm.

Hiệu quả PEP phụ thuộc vào 3 yếu tố quan trọng: bắt đầu thuốc càng sớm càng tốt, uống đúng liều đúng giờ và hoàn thành đủ liệu trình. PEP có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm HIV khi dùng đúng cách, nhưng không bảo vệ tuyệt đối 100%.

PEP là thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV, cần dùng càng sớm càng tốt sau khi có nguy cơ

2Khi nào cần dùng PEP?

Những tình huống có nguy cơ phơi nhiễm HIV

Bạn nên đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá nguy cơ và tư vấn PEP nếu vừa gặp một trong các tình huống sau:

• Quan hệ tình dục không dùng bao cao su.
• Bao cao su bị rách hoặc tuột khi quan hệ.
• Dùng chung kim tiêm, bơm kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích.
• Bị kim đâm hoặc vật sắc nhọn có dính máu trong môi trường y tế.
• Bị tấn công tình dục.
• Tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể có nguy cơ chứa HIV qua vết thương hở, niêm mạc mắt, miệng hoặc bộ phận sinh dục.

Không nên tự đánh giá nguy cơ chỉ dựa trên cảm giác lo lắng hoặc thông tin tìm được trên mạng. Nhân viên y tế sẽ xem xét tình huống phơi nhiễm, thời điểm xảy ra, tình trạng HIV của nguồn phơi nhiễm nếu biết và sức khỏe hiện tại của người phơi nhiễm.

Những trường hợp có thể không cần dùng PEP

Không phải mọi tiếp xúc với người nhiễm HIV hoặc nghi nhiễm HIV đều cần dùng PEP. HIV không lây qua các tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm, nói chuyện, dùng chung bát đũa, dùng chung nhà vệ sinh, ho hoặc hắt hơi.

Tuy nhiên, nếu không chắc tình huống của mình có nguy cơ hay không, vẫn nên đến cơ sở y tế để được đánh giá. Việc tự mua thuốc hoặc tự kết luận không cần điều trị có thể khiến người phơi nhiễm bỏ lỡ thời gian vàng dùng PEP.

Một số tình huống có nguy cơ phơi nhiễm HIV cần được tư vấn PEP sớm

3PEP cần uống trong bao lâu sau phơi nhiễm?

Vì sao 72 giờ đầu rất quan trọng?

PEP là biện pháp khẩn cấp, cần được bắt đầu càng sớm càng tốt sau khi có nguy cơ phơi nhiễm HIV. PEP nên được bắt đầu lý tưởng trong 24 giờ đầu và không muộn hơn 72 giờ sau phơi nhiễm.[3]

Càng trì hoãn, HIV càng có nhiều thời gian xâm nhập vào tế bào, nhân lên và thiết lập nhiễm trùng trong cơ thể. Vì vậy, nếu vừa có quan hệ không an toàn, rách bao cao su, dùng chung kim tiêm hoặc bị kim đâm, bạn không nên chờ có triệu chứng mới đi khám.

Cần lưu ý, PEP không phải là “uống vào là chắc chắn không nhiễm HIV”. Thuốc chỉ đạt hiệu quả tốt nhất khi được dùng đúng thời điểm, đúng chỉ định và đủ liệu trình.

Uống PEP sau 72 giờ có hiệu quả không?

PEP thường không được khuyến nghị nếu đã quá 72 giờ sau phơi nhiễm. Sau mốc này, khả năng dự phòng giảm đáng kể do virus có thể đã có thời gian thiết lập nhiễm trùng trong cơ thể.

Dù vậy, nếu đã quá 72 giờ, người phơi nhiễm vẫn nên đến cơ sở y tế. Bác sĩ có thể tư vấn xét nghiệm HIV, đánh giá nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục, viêm gan B, viêm gan C và hướng dẫn các bước theo dõi tiếp theo.

PEP cần được bắt đầu càng sớm càng tốt và không muộn hơn 72 giờ sau phơi nhiễm HIV

4Cách dùng thuốc PEP đúng cách

Liệu trình PEP thường kéo dài 28 ngày

PEP thường là liệu trình dùng thuốc kháng HIV hằng ngày trong 28 ngày. Người dùng cần uống thuốc đúng liều, đúng giờ và không tự ý ngưng thuốc dù cảm thấy khỏe mạnh.[2]

Việc uống đều đặn giúp duy trì nồng độ thuốc ổn định trong cơ thể. Nếu hay quên thuốc, bạn có thể đặt báo thức, dùng hộp chia thuốc theo ngày hoặc ghi chú lịch uống ở nơi dễ nhìn.

Một mẹo thực tế là nên chọn khung giờ cố định, ít bị gián đoạn như sau bữa sáng hoặc trước khi đi ngủ. Nếu thuốc gây khó chịu dạ dày, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ xem có thể uống cùng thức ăn hay không.

Làm gì nếu quên uống thuốc PEP?

Nếu quên uống PEP, bạn không nên tự ý uống bù quá liều. Cách xử trí phụ thuộc vào thời điểm quên thuốc, loại thuốc đang dùng và thời gian còn lại đến liều kế tiếp.

Tốt nhất, hãy liên hệ bác sĩ, dược sĩ hoặc cơ sở cấp thuốc để được hướng dẫn cụ thể. Quên thuốc nhiều lần có thể làm giảm hiệu quả dự phòng, vì vậy người dùng cần chủ động nhắc lịch và trao đổi sớm nếu gặp khó khăn khi tuân thủ điều trị.

Có cần kiêng gì trong thời gian uống PEP không?

Trong thời gian uống PEP, bạn nên hạn chế rượu bia, không tự ý dùng thêm thuốc, thực phẩm chức năng hoặc thảo dược nếu chưa hỏi ý kiến bác sĩ. Một số thuốc có thể tương tác với thuốc ARV, làm tăng tác dụng phụ hoặc ảnh hưởng hiệu quả điều trị.

Nếu có quan hệ tình dục trong thời gian này, cần dùng bao cao su đúng cách. PEP không phải là biện pháp bảo vệ cho các lần phơi nhiễm mới phát sinh.

Người đang mang thai, nghi ngờ mang thai, cho con bú, có bệnh gan, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh khác cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ để được chọn thuốc và theo dõi phù hợp.

Người dùng PEP cần uống thuốc đúng giờ và đủ liệu trình 28 ngày theo hướng dẫn y tế

5Tác dụng phụ của PEP có nguy hiểm không?

Các tác dụng phụ thường gặp

PEP có thể gây một số tác dụng phụ như buồn nôn, mệt mỏi, chóng mặt, tiêu chảy, đau đầu, đầy hơi, đau bụng hoặc rối loạn giấc ngủ. Nhiều trường hợp tác dụng phụ ở mức nhẹ và có thể cải thiện khi cơ thể thích nghi với thuốc.[3]

Người dùng không nên tự ý ngưng thuốc chỉ vì khó chịu nhẹ. Nếu tác dụng phụ ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, hãy trao đổi với nhân viên y tế để được hướng dẫn cách giảm khó chịu hoặc điều chỉnh phù hợp nếu cần.

Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc để được hướng dẫn chi tiết.

Khi nào cần liên hệ bác sĩ?

Bạn nên liên hệ bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như:

• Nôn nhiều, không giữ được thuốc.
• Tiêu chảy kéo dài.
• Phát ban, ngứa nhiều hoặc sưng phù.
• Khó thở, tức ngực.
• Vàng da, vàng mắt.
• Mệt lả, đau bụng nhiều.
• Không thể tiếp tục uống thuốc theo chỉ định.

Không nên tự ý ngưng PEP khi chưa được tư vấn. Với người có bệnh nền, đang mang thai, đang cho con bú hoặc đang dùng nhiều thuốc khác, việc theo dõi trong quá trình dùng PEP càng cần được chú ý.

Một số tác dụng phụ của PEP thường ở mức nhẹ nhưng cần theo dõi trong quá trình dùng thuốc

6Sau khi dùng PEP cần xét nghiệm HIV khi nào?

Vì sao cần xét nghiệm sau PEP?

Xét nghiệm HIV sau PEP giúp kiểm tra tình trạng HIV sau phơi nhiễm và sau khi hoàn thành liệu trình. Xét nghiệm quá sớm có thể chưa phản ánh chính xác do cơ thể còn trong giai đoạn cửa sổ HIV.

Giai đoạn cửa sổ HIV là khoảng thời gian từ khi phơi nhiễm đến khi xét nghiệm có thể phát hiện dấu hiệu nhiễm HIV. Nếu xét nghiệm trong giai đoạn này, kết quả có thể chưa đủ chính xác.

Không nên hiểu rằng PEP làm sai lệch xét nghiệm. Điều quan trọng là xét nghiệm cần được thực hiện đúng thời điểm theo hướng dẫn y tế để hạn chế kết quả chưa chính xác, chẳng hạn âm tính giả.

Các mốc xét nghiệm HIV thường được khuyến nghị

Lịch xét nghiệm HIV sau PEP có thể thay đổi tùy tình huống phơi nhiễm, loại xét nghiệm và đánh giá của bác sĩ. Thông thường, người phơi nhiễm có thể được hướng dẫn:

• Xét nghiệm ban đầu khi đến khám để đánh giá tình trạng trước điều trị.
• Xét nghiệm sau khi hoàn thành liệu trình 28 ngày.
• Tái xét nghiệm theo lịch hẹn, thường ở các mốc sau phơi nhiễm như 4 - 6 tuần, 3 tháng hoặc 6 tháng tùy trường hợp.

Người dùng PEP cần tái khám và xét nghiệm HIV sau khi dùng thuốc. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm các bệnh lây truyền qua đường tình dục hoặc viêm gan tùy từng tình huống cụ thể.

Nếu cơ sở y tế sử dụng xét nghiệm HIV Combi PT hoặc xét nghiệm thế hệ mới, thời điểm trả kết quả có thể khác so với xét nghiệm kháng thể đơn thuần. Người dùng nên tuân thủ lịch hẹn thay vì tự kết luận chỉ dựa trên một lần xét nghiệm sớm.

Người dùng PEP cần xét nghiệm HIV theo lịch hẹn sau phơi nhiễm và sau khi hoàn thành liệu trình

7PEP và PrEP khác nhau thế nào?

PEP dùng sau phơi nhiễm, PrEP dùng trước phơi nhiễm

PEP và PrEP đều là biện pháp dùng thuốc để giảm nguy cơ nhiễm HIV, nhưng khác nhau về thời điểm sử dụng.

PrEP là viết tắt của Pre-Exposure Prophylaxis, nghĩa là dự phòng trước phơi nhiễm. Khác với PEP, PrEP được dùng trước khi có nguy cơ phơi nhiễm HIV và phù hợp hơn với người có nguy cơ lặp lại.

Khi nào nên cân nhắc PrEP thay vì dùng PEP nhiều lần?

Nếu bạn thường xuyên có nguy cơ phơi nhiễm HIV, khó duy trì quan hệ tình dục an toàn, có bạn tình nhiễm HIV hoặc không rõ tình trạng HIV, hãy trao đổi với bác sĩ về PrEP.

PEP không dành cho việc dùng lặp lại như một biện pháp phòng ngừa thường xuyên. Người có nguy cơ kéo dài nên kết hợp các biện pháp phòng ngừa HIV lâu dài như dùng bao cao su đúng cách, không dùng chung kim tiêm và xét nghiệm HIV định kỳ.

PEP dùng sau phơi nhiễm HIV, còn PrEP dùng trước phơi nhiễm ở người có nguy cơ lặp lại

8Lưu ý quan trọng khi dùng PEP

Không tự mua và tự dùng PEP

Người nghi phơi nhiễm HIV nên đến cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ, xét nghiệm ban đầu và kê đơn phù hợp. Không nên tự mua PEP vì thuốc cần được lựa chọn dựa trên tình trạng sức khỏe, bệnh nền, thuốc đang sử dụng, chức năng gan thận và khả năng mang thai.

Tự dùng thuốc có thể dẫn đến dùng sai thời điểm, sai thuốc, bỏ sót xét nghiệm hoặc không được theo dõi tác dụng phụ. Với PEP, quyết định đúng trong vài giờ đầu có thể ảnh hưởng lớn đến hiệu quả dự phòng.

Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc để được hướng dẫn chi tiết.

PEP không thay thế bao cao su và các biện pháp phòng ngừa HIV

PEP chỉ dành cho tình huống khẩn cấp sau phơi nhiễm, không phải biện pháp phòng ngừa HIV thường xuyên. Trong và sau khi dùng PEP, người dùng vẫn cần sử dụng bao cao su đúng cách, không dùng chung kim tiêm và xét nghiệm định kỳ nếu có nguy cơ.

PEP cũng không bảo vệ khỏi các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác như lậu, giang mai, chlamydia, HPV hoặc viêm gan B. Vì vậy, nếu có nguy cơ quan hệ không an toàn, người đọc nên được tư vấn thêm về xét nghiệm bệnh lây truyền qua đường tình dục và các biện pháp phòng ngừa phù hợp.

Những lưu ý quan trọng khi dùng PEP

9Các câu hỏi liên quan

PEP có phòng ngừa HIV 100% không?

Không. PEP không bảo vệ tuyệt đối 100%. Hiệu quả dự phòng phụ thuộc vào thời điểm bắt đầu thuốc, mức độ tuân thủ liệu trình, loại phơi nhiễm và tình trạng sức khỏe của từng người.

Người đã dùng PEP vẫn cần xét nghiệm HIV theo lịch hẹn để kiểm tra tình trạng sau phơi nhiễm.

Đang uống PEP có quan hệ tình dục được không?

Trong thời gian uống PEP, nếu có quan hệ tình dục, bạn nên dùng bao cao su đúng cách để giảm nguy cơ lây nhiễm HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác.

PEP không nên được xem là biện pháp bảo vệ cho những lần phơi nhiễm tiếp theo. Nếu thường xuyên có nguy cơ, hãy trao đổi với bác sĩ về PrEP.

Uống PEP bị nôn có cần uống lại không?

Việc có cần uống lại thuốc hay không phụ thuộc vào thời điểm nôn sau khi uống thuốc và loại thuốc đang dùng. Người dùng nên liên hệ bác sĩ, dược sĩ hoặc cơ sở cấp thuốc để được hướng dẫn phù hợp.

Không nên tự ý uống thêm liều nếu chưa rõ tình huống, vì có thể làm tăng nguy cơ tác dụng phụ.

PEP có dùng cho phụ nữ mang thai không?

Phụ nữ mang thai, nghi ngờ mang thai hoặc đang cho con bú cần thông báo với bác sĩ khi đi khám sau phơi nhiễm HIV. PEP có thể được cân nhắc trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú, nhưng cần nhân viên y tế lựa chọn thuốc và theo dõi phù hợp.

Không nên tự ý mua hoặc dùng thuốc khi chưa được tư vấn, đặc biệt trong thai kỳ.

Người nghi phơi nhiễm HIV nên đến cơ sở y tế sớm để được tư vấn PEP và xét nghiệm phù hợp

PEP là biện pháp dự phòng sau phơi nhiễm HIV, phù hợp trong các tình huống khẩn cấp như quan hệ không an toàn, rách bao cao su, dùng chung kim tiêm, bị kim đâm hoặc bị tấn công tình dục. Thuốc cần được bắt đầu càng sớm càng tốt, thường trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm, và dùng đủ liệu trình 28 ngày theo hướng dẫn của bác sĩ. Nếu nghi ngờ phơi nhiễm HIV, bạn nên đến cơ sở y tế sớm để được đánh giá nguy cơ, dùng thuốc đúng chỉ định và xét nghiệm HIV theo lịch hẹn.