Cadimi là gì? Tác hại và cách phòng tránh nhiễm độc

Cadimi là một kim loại nặng độc hại có thể tồn tại trong đất, nước, không khí, thực phẩm, khói thuốc lá và một số sản phẩm công nghiệp. Điều đáng lo là cadimi khó nhận biết bằng mắt thường, không có mùi vị đặc trưng trong thực phẩm và có thể tích tụ âm thầm trong cơ thể nhiều năm, đặc biệt ở gan và thận. Cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau!

1Cadimi là gì?

Cadimi là kim loại nặng có độc tính cao

Cadimi, trong tiếng Anh gọi là cadmium, là một nguyên tố kim loại nặng có ký hiệu hóa học là Cd. Đây là kim loại có màu trắng bạc ánh xanh, mềm, dễ uốn và thường được tìm thấy cùng các loại quặng như quặng kẽm, quặng chì và quặng đồng.

Cadimi không phải là khoáng chất thiết yếu. Cơ thể con người không cần cadimi để duy trì hoạt động sống như canxi, sắt, kẽm hay magie. Ngược lại, cadimi được xem là kim loại nặng độc hại vì có thể gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe nếu phơi nhiễm kéo dài hoặc tiếp xúc ở nồng độ cao.[1]

Cadimi được dùng trong những lĩnh vực nào?

Cadimi từng được sử dụng trong nhiều ngành công nghiệp nhờ đặc tính chống ăn mòn, dễ tạo hợp chất màu và có thể dùng trong vật liệu kỹ thuật. Một số ứng dụng thường được nhắc đến gồm:

• Sản xuất pin, đặc biệt là pin nickel-cadmium.
• Làm lớp phủ kim loại để chống ăn mòn.
• Sử dụng trong một số loại sơn, chất màu và nhựa.
• Dùng trong luyện kim, hợp kim và một số sản phẩm công nghiệp.

Các sản phẩm chứa cadimi nếu không được sản xuất, sử dụng, thu gom và xử lý đúng cách có thể góp phần gây ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là tất cả sản phẩm công nghiệp đều nguy hiểm trong điều kiện sử dụng thông thường. Nguy cơ phụ thuộc vào mức độ tiếp xúc, điều kiện sử dụng và cách xử lý chất thải.[2]

Cadimi là kim loại nặng độc hại, không cần thiết cho cơ thể và có thể ảnh hưởng sức khỏe nếu phơi nhiễm kéo dài.

2Cadimi đến từ đâu?

Nguồn cadimi trong môi trường

Cadimi có thể tồn tại tự nhiên trong vỏ Trái Đất với lượng nhỏ. Tuy nhiên, các hoạt động của con người có thể làm tăng lượng cadimi trong môi trường, đặc biệt tại những khu vực có khai khoáng, luyện kim hoặc xử lý chất thải công nghiệp.

Các nguồn gây ô nhiễm cadimi thường gặp gồm:

• Khai khoáng và tinh luyện kim loại màu.
• Luyện kim, mạ điện, sản xuất vật liệu công nghiệp.
• Đốt nhiên liệu hóa thạch.
• Xử lý rác thải, đốt rác và chất thải công nghiệp.
• Sản xuất hoặc sử dụng phân bón phosphate.

Cadimi có thể đi vào đất, nước và không khí, sau đó tích tụ trong cây trồng, sinh vật thủy sinh hoặc chuỗi thực phẩm. Quá trình này có thể diễn ra âm thầm theo chuỗi: môi trường ô nhiễm cadimi, đất hoặc nước nhiễm cadimi, cây trồng hoặc thủy sản hấp thụ cadimi, sau đó con người phơi nhiễm cadimi qua thực phẩm.[3]

Nguồn cadimi trong thực phẩm

Cadimi trong thực phẩm là một nguồn phơi nhiễm đáng chú ý, đặc biệt với người không hút thuốc. Cadimi có thể đi vào thực phẩm khi cây trồng hấp thụ từ đất, nước tưới hoặc môi trường canh tác bị ô nhiễm.

Một số nhóm thực phẩm có thể chứa cadimi cao hơn nếu được trồng, nuôi hoặc khai thác ở khu vực ô nhiễm gồm:

• Rau lá như rau cải, rau bina, xà lách.
• Ngũ cốc, khoai tây và các loại củ giàu tinh bột.
• Một số loại hạt như đậu phộng, đậu nành, hạt hướng dương.
• Nhuyễn thể, giáp xác và một số loại hải sản tầng đáy.

Tuy nhiên, bạn không nên hiểu rằng mọi loại rau, ngũ cốc hoặc hải sản đều là thực phẩm nhiễm kim loại nặng. Hàm lượng cadimi trong thực phẩm phụ thuộc vào nguồn đất, nguồn nước, khu vực nuôi trồng, quy trình khai thác và kiểm soát an toàn thực phẩm. Cách phù hợp là chọn thực phẩm rõ nguồn gốc, ăn đa dạng và theo dõi các cảnh báo an toàn thực phẩm khi có.

Nguồn cadimi từ khói thuốc lá và nghề nghiệp

Khói thuốc lá là một nguồn phơi nhiễm cadimi rất gần gũi trong đời sống. Cây thuốc lá có thể hấp thụ cadimi từ đất. Khi hút thuốc, cadimi có thể đi vào cơ thể qua đường hô hấp.

Ngoài ra, một số nhóm nghề có nguy cơ phơi nhiễm cadimi cao hơn gồm:

• Luyện kim, khai khoáng.
• Mạ điện.
• Sản xuất pin, tái chế pin.
• Xử lý rác thải điện tử.
• Làm việc với vật liệu có chứa cadimi.
• Công việc có phát sinh bụi, khói hoặc hơi cadimi.

Người làm việc trong môi trường nguy cơ cao cần tuân thủ quy định bảo hộ lao động để hạn chế hít phải bụi cadimi, khói luyện kim hoặc hơi cadimi trong quá trình làm việc.

Cadimi có thể đến từ môi trường ô nhiễm, thực phẩm, khói thuốc lá và một số hoạt động công nghiệp.

3Cadimi xâm nhập và tích tụ trong cơ thể như thế nào?

Các đường cadimi đi vào cơ thể

Cadimi có thể xâm nhập vào cơ thể qua đường ăn uống, đường hô hấp và tiếp xúc nghề nghiệp. Với đường ăn uống, cadimi có thể đến từ thực phẩm hoặc nước bị ô nhiễm. Với đường hô hấp, cadimi có thể đến từ khói thuốc lá, bụi công nghiệp, khói luyện kim hoặc hơi cadimi trong môi trường làm việc.

Với người dân nói chung, phơi nhiễm thông thường thường đến từ thực phẩm và khói thuốc lá. Với người làm việc trong ngành công nghiệp có cadimi, nguy cơ đáng chú ý hơn là qua đường hô hấp và tiếp xúc nghề nghiệp.

Hấp thu qua da thường không phải là đường phơi nhiễm chính trong đời sống hằng ngày. Vì vậy, người đọc cần phân biệt giữa phơi nhiễm thông thường qua thực phẩm và phơi nhiễm nghề nghiệp có nguy cơ cao hơn.

Vì sao cadimi nguy hiểm khi tích tụ lâu dài?

Sau khi đi vào cơ thể, cadimi có thể tích tụ chủ yếu ở gan và thận. Vấn đề đáng lo là cadimi được đào thải rất chậm. Một phần nhỏ có thể thải qua nước tiểu và phân, nhưng phần lớn có thể lưu lại trong cơ thể nhiều năm.

Vì vậy, cadimi nguy hiểm không chỉ vì độc tính cao mà còn vì khả năng tích tụ kim loại nặng âm thầm. Nếu phơi nhiễm lặp lại trong thời gian dài, lượng cadimi trong cơ thể có thể tăng dần và gây ảnh hưởng đến sức khỏe.

Nguy cơ nhiễm độc cadimi phụ thuộc vào nhiều yếu tố như liều lượng cadimi tiếp xúc, thời gian phơi nhiễm, đường phơi nhiễm, tình trạng dinh dưỡng, thói quen hút thuốc lá và môi trường làm việc.

Cadimi có thể đi vào cơ thể qua ăn uống, hô hấp và môi trường nghề nghiệp, sau đó tích tụ lâu dài ở gan và thận.

4Cadimi gây hại gì cho sức khỏe?

Ảnh hưởng đến thận

Thận là một trong những cơ quan chịu ảnh hưởng quan trọng nhất khi cadimi tích tụ lâu dài. Cadimi có thể làm tổn thương tế bào thận, ảnh hưởng đến khả năng lọc máu, điều hòa nước - điện giải và đào thải chất độc ra khỏi cơ thể.

Phơi nhiễm cadimi kéo dài có thể làm cadimi tích tụ ở thận. Nếu lượng tích tụ đủ cao, cadimi có thể liên quan đến rối loạn chức năng thận, tổn thương thận hoặc bệnh thận.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tiếp xúc cadimi đều gây suy thận mạn tính. Nguy cơ phụ thuộc vào nồng độ cadimi, thời gian tiếp xúc, đường phơi nhiễm và tình trạng sức khỏe nền của từng người.

Ảnh hưởng đến xương

Cadimi cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe xương khi phơi nhiễm kéo dài. Kim loại nặng này có thể liên quan đến tình trạng xương yếu hơn, giảm mật độ xương, xương giòn và dễ gãy.

Cơ chế có thể liên quan đến ảnh hưởng của cadimi lên thận và quá trình chuyển hóa khoáng chất. Người lớn tuổi, người có nguy cơ loãng xương, người hút thuốc lâu năm hoặc người phơi nhiễm cadimi nghề nghiệp kéo dài nên đặc biệt chú ý.

Ảnh hưởng đến phổi và hệ hô hấp

Đường hô hấp là đường phơi nhiễm nguy hiểm trong các môi trường có bụi, khói hoặc hơi cadimi nồng độ cao. Hít phải cadimi có thể gây kích ứng đường thở, tổn thương phổi và trong trường hợp nặng có thể nguy hiểm.

Các biểu hiện cần chú ý sau khi tiếp xúc nồng độ cao gồm ho, khó thở, đau ngực hoặc kích ứng đường hô hấp. Nguy cơ này thường đáng chú ý hơn ở người làm việc trong môi trường công nghiệp hoặc người thường xuyên hít khói thuốc lá.

Nguy cơ ung thư

Cadimi và một số hợp chất cadimi được phân loại là chất gây ung thư ở người. Bằng chứng đáng chú ý liên quan đến ung thư phổi, đặc biệt trong bối cảnh phơi nhiễm nghề nghiệp qua đường hô hấp.

Tuy nhiên, nguy cơ ung thư phụ thuộc vào mức độ phơi nhiễm, thời gian tiếp xúc, đường phơi nhiễm, tình trạng hút thuốc lá và các yếu tố nguy cơ khác. Không nên hiểu rằng chỉ cần tiếp xúc rất nhỏ với cadimi là chắc chắn mắc ung thư.[2]

Phơi nhiễm cadimi kéo dài có thể ảnh hưởng đến thận, xương, phổi và làm tăng nguy cơ ung thư trong một số trường hợp.

5Ai có nguy cơ phơi nhiễm cadimi cao hơn?

Người hút thuốc lá hoặc thường xuyên hít khói thuốc

Người hút thuốc lá có nguy cơ đưa cadimi vào cơ thể qua đường hô hấp. Người thường xuyên hít khói thuốc thụ động cũng nên chú ý giảm tiếp xúc, đặc biệt là trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi và người có bệnh hô hấp.

Không hút thuốc lá, bỏ thuốc nếu đang hút và tránh khói thuốc là cách thiết thực để giảm phơi nhiễm cadimi. Lợi ích của việc này không chỉ dừng lại ở cadimi mà còn giúp giảm nguy cơ bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ung thư phổi và nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Người làm việc trong môi trường công nghiệp

Người làm việc trong các ngành như khai khoáng, luyện kim, mạ điện, sản xuất pin, tái chế pin, xử lý rác thải điện tử hoặc sản xuất vật liệu có cadimi có nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp cao hơn.

Các đường tiếp xúc thường gặp gồm hít bụi cadimi, hít khói, hít hơi cadimi hoặc tiếp xúc với dụng cụ, quần áo nhiễm bụi kim loại. Người lao động nên sử dụng đầy đủ bảo hộ lao động, thay quần áo sau ca làm, vệ sinh cá nhân và khám sức khỏe nghề nghiệp định kỳ.

Không nên mang quần áo, giày dép hoặc dụng cụ làm việc nhiễm bụi kim loại về nhà để tránh ảnh hưởng đến người thân.

Người sống gần vùng ô nhiễm hoặc dùng thực phẩm không rõ nguồn gốc

Người sống gần khu công nghiệp, bãi rác, khu khai khoáng, vùng đất ô nhiễm hoặc nguồn nước ô nhiễm có thể có nguy cơ phơi nhiễm cadimi cao hơn.

Ngoài ra, người thường xuyên dùng thực phẩm không rõ nguồn gốc, hải sản từ vùng có cảnh báo ô nhiễm hoặc nông sản trồng trên đất ô nhiễm cũng cần cẩn trọng.

Cách tốt hơn là chọn thực phẩm rõ nguồn gốc, theo dõi cảnh báo an toàn thực phẩm tại địa phương, không dùng nước nghi ô nhiễm để ăn uống hoặc tưới trồng. Nội dung này không có nghĩa là tất cả nông sản hay hải sản đều nguy hiểm, mà nhấn mạnh tầm quan trọng của nguồn gốc và kiểm soát an toàn.

Người hút thuốc, làm việc trong ngành công nghiệp nguy cơ cao hoặc sống gần vùng ô nhiễm có thể dễ phơi nhiễm cadimi hơn.

6Làm sao để hạn chế phơi nhiễm cadimi?

Không hút thuốc lá và tránh khói thuốc

Không hút thuốc lá là một trong những cách đơn giản và hiệu quả nhất để giảm phơi nhiễm cadimi. Nếu đang hút thuốc, bạn nên cân nhắc bỏ thuốc theo lộ trình phù hợp và có thể trao đổi với nhân viên y tế để được hỗ trợ.

Bạn nên không hút thuốc trong nhà, trong xe, gần trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có bệnh hô hấp. Tránh khói thuốc thụ động cũng giúp bảo vệ phổi, tim mạch và sức khỏe gia đình.

Chọn thực phẩm rõ nguồn gốc và ăn đa dạng

Ưu tiên thực phẩm rõ nguồn gốc là nguyên tắc quan trọng để hạn chế nguy cơ thực phẩm nhiễm kim loại nặng. Điều này đặc biệt cần lưu ý với rau củ, ngũ cốc, hải sản, nhuyễn thể và giáp xác.

Bạn có thể áp dụng một số mẹo sau:

• Chọn rau củ, ngũ cốc, hải sản từ nơi bán uy tín.
• Không ăn quá nhiều một nhóm thực phẩm có nguy cơ cao trong thời gian dài.
• Ăn đa dạng để giảm nguy cơ tích lũy từ một nguồn duy nhất.
• Rửa sạch, sơ chế đúng cách và dùng nguồn nước an toàn.
• Tránh dùng thực phẩm từ khu vực có cảnh báo ô nhiễm.

Cần lưu ý, rửa và sơ chế có thể giúp giảm bụi bẩn, vi sinh vật hoặc một phần chất bám bên ngoài, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn cadimi nếu kim loại này đã tích tụ bên trong mô thực vật hoặc động vật. Vì vậy, nguồn gốc thực phẩm vẫn là yếu tố quan trọng nhất.

Không hút thuốc, chọn thực phẩm rõ nguồn gốc và xử lý pin đúng cách để giảm cadimi.

Tuân thủ an toàn lao động nếu làm việc với cadimi

Nếu làm việc trong môi trường có nguy cơ tiếp xúc cadimi, bạn cần tuân thủ nghiêm các quy định về an toàn lao động. Đây là khuyến cáo dành cho nhóm có phơi nhiễm nghề nghiệp, không phải khuyến cáo chung cho tất cả mọi người.

Các biện pháp cần chú ý gồm:

• Sử dụng khẩu trang chuyên dụng hoặc thiết bị bảo vệ hô hấp phù hợp.
• Mang găng tay, quần áo bảo hộ, kính bảo hộ nếu cần.
• Làm việc trong khu vực có hệ thống thông gió tốt.
• Không ăn uống, hút thuốc trong khu vực có bụi kim loại.
• Rửa tay, tắm rửa, thay quần áo sau ca làm.
• Khám sức khỏe nghề nghiệp định kỳ.
• Thực hiện xét nghiệm cadimi nếu bác sĩ hoặc đơn vị y tế lao động chỉ định.

Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc để được hướng dẫn chi tiết nếu bạn cần tư vấn thêm về cách bảo vệ sức khỏe, lựa chọn khẩu trang, dung dịch vệ sinh hoặc sản phẩm hỗ trợ chăm sóc sức khỏe phù hợp.

Xử lý đúng các sản phẩm có chứa cadimi

Một số sản phẩm có thể chứa cadimi như pin nickel-cadmium, thiết bị điện tử cũ, vật liệu công nghiệp hoặc sản phẩm có lớp phủ kim loại. Nếu xử lý không đúng cách, cadimi có thể phát tán ra đất, nước và không khí:

• Không tự ý đốt pin, linh kiện điện tử hoặc vật liệu nghi chứa cadimi.
• Không tháo rời, đập vỡ pin cũ.
• Không vứt pin cũ bừa bãi vào rác sinh hoạt.
• Thu gom pin và rác thải điện tử đúng nơi quy định.
• Không để trẻ em chơi với pin cũ, linh kiện điện tử cũ hoặc vật dụng nghi chứa kim loại nặng.

7Khi nào nên đi khám nếu nghi ngờ phơi nhiễm cadimi?

Dấu hiệu cần chú ý sau phơi nhiễm cấp tính

Bạn nên đi khám sớm nếu nghi ngờ hít phải bụi, khói, hơi cadimi nồng độ cao hoặc ăn uống phải nguồn nhiễm cadimi với lượng lớn.

Một số biểu hiện cần chú ý gồm:

• Buồn nôn, nôn.
• Đau bụng, tiêu chảy.
• Ho, kích ứng đường hô hấp.
• Khó thở.
• Đau ngực.
• Mệt nhiều sau khi tiếp xúc hóa chất hoặc khói bụi lạ.

Các triệu chứng này không đặc hiệu, có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, bạn không nên tự chẩn đoán nhiễm độc cadimi hoặc tự điều trị tại nhà. Nếu có khó thở, đau ngực, nôn ói nhiều hoặc triệu chứng nặng sau tiếp xúc hóa chất, cần liên hệ cơ sở y tế ngay.

Trường hợp cần tư vấn y tế

Bạn nên trao đổi với bác sĩ nếu làm việc trong môi trường có cadimi, sống gần vùng ô nhiễm, có bệnh thận, hút thuốc lá lâu năm hoặc có triệu chứng bất thường kéo dài sau khi nghi ngờ tiếp xúc cadimi.

Bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ dựa trên tiền sử tiếp xúc, môi trường sống, nghề nghiệp, triệu chứng và kết quả xét nghiệm nếu cần. Cadimi có thể được đo trong máu, nước tiểu, tóc hoặc móng; trong đó cadimi niệu thường phản ánh tốt hơn lượng cadimi trong cơ thể, còn cadimi máu phản ánh phơi nhiễm gần đây hơn.

Bạn không nên tự xét nghiệm tùy tiện nếu chưa được tư vấn, vì cần chọn đúng loại xét nghiệm và diễn giải kết quả trong ca lâm sàng cụ thể.

Nên đi khám nếu nghi phơi nhiễm cadimi hoặc có triệu chứng sau tiếp xúc hóa chất.

8Các câu hỏi liên quan

Cadimi có trong thực phẩm nào?

Cadimi có thể có trong một số nhóm thực phẩm như rau lá, ngũ cốc, khoai tây, một số loại hạt, nhuyễn thể, giáp xác hoặc hải sản ở vùng nước ô nhiễm. Hàm lượng cadimi trong thực phẩm phụ thuộc nhiều vào đất, nước, khu vực nuôi trồng, khai thác và quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm.

Bạn không nên quá hoang mang hoặc tự loại bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm nếu không có cảnh báo cụ thể. Cách phù hợp hơn là chọn thực phẩm rõ nguồn gốc, ăn đa dạng và tránh dùng thực phẩm từ khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao.

Cadimi có gây ung thư không?

Cadimi và một số hợp chất cadimi được xếp vào nhóm chất gây ung thư ở người. Nguy cơ được chú ý nhiều là ung thư phổi khi phơi nhiễm qua đường hô hấp, đặc biệt trong môi trường nghề nghiệp.

Tuy nhiên, nguy cơ ung thư phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nồng độ cadimi, thời gian tiếp xúc, đường phơi nhiễm, tình trạng hút thuốc lá và sức khỏe nền. Vì vậy, cần giảm phơi nhiễm cadimi nhưng không nên hiểu rằng mọi tiếp xúc nhỏ đều chắc chắn gây ung thư.

Cadimi có đào thải khỏi cơ thể được không?

Cadimi có thể được đào thải một phần qua nước tiểu và phân, nhưng quá trình này thường diễn ra chậm. Sau khi đi vào cơ thể, cadimi có thể tích tụ trong nhiều năm, đặc biệt ở gan và thận.

Vì cadimi khó đào thải nhanh, cách quan trọng nhất là chủ động giảm phơi nhiễm từ sớm. Bạn nên không hút thuốc lá, chọn thực phẩm rõ nguồn gốc, xử lý pin đúng cách và tuân thủ an toàn lao động nếu làm việc trong môi trường nguy cơ cao.

Làm sao biết cơ thể có nhiễm cadimi?

Bạn không nên tự chẩn đoán nhiễm cadimi chỉ dựa vào triệu chứng, vì các biểu hiện như mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa, ho, khó thở hoặc bất thường chức năng thận có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Nếu nghi ngờ phơi nhiễm cadimi, bác sĩ có thể khai thác tiền sử tiếp xúc và chỉ định xét nghiệm cadimi trong máu, nước tiểu hoặc kiểm tra chức năng thận khi cần. Người làm việc trong môi trường nguy cơ cao nên khám sức khỏe nghề nghiệp định kỳ.

Hiểu đúng về cadimi giúp phòng tránh phơi nhiễm kim loại nặng an toàn hơn.

Cadimi có thể đến từ môi trường ô nhiễm, thực phẩm, khói thuốc lá, pin, chất thải điện tử và một số ngành nghề công nghiệp. Khi tích tụ lâu dài, cadimi có thể ảnh hưởng đến thận, xương, phổi và làm tăng nguy cơ ung thư, đặc biệt trong các trường hợp phơi nhiễm kéo dài hoặc phơi nhiễm nghề nghiệp. Để phòng tránh nhiễm cadimi, bạn nên không hút thuốc lá, tránh khói thuốc, chọn thực phẩm rõ nguồn gốc, ăn uống đa dạng, xử lý pin đúng cách và tuân thủ an toàn lao động nếu làm việc với cadimi. Nếu nghi ngờ nhiễm cadimi hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, bạn nên chủ động trao đổi với bác sĩ để được tư vấn, kiểm tra và theo dõi sức khỏe phù hợp.