Norovirus là gì? Triệu chứng, đường lây và cách phòng ngừa

Norovirus là một trong những nguyên nhân thường gặp gây nôn ói, tiêu chảy cấp và đau quặn bụng, đặc biệt dễ lây trong gia đình, trường học, nhà trẻ, viện dưỡng lão hoặc khu tập thể. Bệnh thường tự cải thiện sau vài ngày, nhưng có thể gây mất nước nếu nôn ói hoặc tiêu chảy nhiều, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có miễn dịch yếu. Cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau!

1Norovirus là gì?

Norovirus là virus gây viêm dạ dày ruột cấp

Norovirus là một loại virus rất dễ lây, có thể gây nôn mửa, tiêu chảy và đau bụng. Virus này thường gây viêm dạ dày ruột cấp tính (tình trạng viêm cấp ở dạ dày và ruột), khiến người bệnh đột ngột buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy ra nước và đau quặn bụng.[1][2]

Norovirus đôi khi được gọi nhầm là “cúm dạ dày”, nhưng bệnh này không liên quan đến cúm mùa. Cúm mùa là bệnh hô hấp do virus cúm gây ra, trong khi Norovirus chủ yếu ảnh hưởng đến dạ dày và ruột.[3]

Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em, người trưởng thành đến người lớn tuổi. Với người khỏe mạnh, triệu chứng thường cải thiện sau vài ngày nếu được nghỉ ngơi và bù nước đúng cách. Tuy nhiên, không nên chủ quan vì nôn ói và tiêu chảy nhiều có thể làm cơ thể mất nước nhanh.

Vì sao Norovirus dễ lây lan?

Norovirus rất dễ lây vì chỉ cần tiếp xúc với một lượng virus rất nhỏ cũng có thể mắc bệnh. Người bệnh có thể thải ra rất nhiều hạt virus qua phân hoặc chất nôn, trong khi những hạt virus này không thể nhìn thấy bằng mắt thường.[4]

Virus có thể hiện diện trong phân, chất nôn, thực phẩm, nước uống hoặc bám trên bề mặt ô nhiễm, sau đó xâm nhập vào cơ thể khi tay chưa rửa sạch đưa lên miệng. Đây là lý do Norovirus thường lây nhanh trong gia đình, nhà trẻ, trường học, viện dưỡng lão, bệnh viện, tàu du lịch hoặc khu sinh hoạt tập thể.[2]

Norovirus là một trong những nguyên nhân thường gặp gây tiêu chảy, nôn ói

2Triệu chứng nhiễm Norovirus

Triệu chứng thường gặp

Triệu chứng Norovirus thường xuất hiện đột ngột sau khoảng 12-48 giờ kể từ khi tiếp xúc với virus. Các biểu hiện thường gặp gồm buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy cấp, tiêu chảy ra nước và đau quặn bụng.[1][2]

Một số người có thể kèm sốt nhẹ, ớn lạnh, đau đầu, đau nhức cơ thể và mệt mỏi. Ở đa số trường hợp, bệnh kéo dài khoảng 1-3 ngày, nhưng cảm giác mệt, ăn kém hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ có thể cần thêm thời gian để hồi phục.

Triệu chứng ở trẻ em và người lớn

Norovirus ở trẻ em thường nổi bật với nôn ói nhiều, dễ làm trẻ mệt và khó uống nước. Trong khi đó, Norovirus ở người lớn có thể biểu hiện tiêu chảy nhiều hơn, kèm đau bụng, buồn nôn hoặc sốt nhẹ.[3]

Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch cần được theo dõi kỹ hơn vì nguy cơ mất nước cao hơn. Nếu trẻ khóc không có nước mắt, tiểu ít, lừ đừ hoặc người lớn chóng mặt, mệt lả, cần đưa đi khám sớm.

Tiêu chảy, buồn nôn, nôn mửa là những triệu chứng thường gặp do Norovirus

3Norovirus lây qua đường nào?

Lây qua đường phân miệng và tiếp xúc gần

Norovirus có thể được thải ra qua phân hoặc chất nôn của người bệnh. Người lành có thể nhiễm bệnh khi vô tình đưa các hạt phân hoặc chất nôn rất nhỏ chứa virus vào miệng, thường xảy ra khi tay nhiễm virus nhưng chưa được rửa sạch.[4]

Tiếp xúc trực tiếp, chăm sóc người bệnh, dùng chung thức ăn, chén, muỗng hoặc đồ dùng cá nhân cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm. Vì vậy, rửa tay đúng cách và vệ sinh bề mặt là bước rất quan trọng khi trong nhà có người mắc bệnh.

Lây qua thực phẩm, nước uống và bề mặt ô nhiễm

Norovirus có thể lây qua thực phẩm nhiễm virus, nước uống ô nhiễm hoặc bề mặt ô nhiễm. Thực phẩm có thể bị nhiễm khi người đang bệnh chạm tay trực tiếp vào thức ăn, khi thức ăn đặt trên bề mặt bẩn hoặc khi nguồn nước dùng trong trồng trọt, chế biến không đảm bảo vệ sinh.[4]

Các bề mặt dễ nhiễm virus gồm tay nắm cửa, điện thoại, bàn ăn, vòi nước, bồn cầu và khu vực nhà vệ sinh. Hải sản, đặc biệt là hàu hoặc các loại hải sản có vỏ chưa nấu chín kỹ, cũng là nhóm thực phẩm cần chú ý trong phòng ngừa bệnh lây qua thực phẩm.[1]

Lây lan khi xử lý chất nôn hoặc phân không đúng cách

Chất nôn và phân người bệnh có thể làm ô nhiễm môi trường xung quanh. Khi người bệnh nôn, các giọt rất nhỏ có thể bắn ra, bám lên thức ăn, đồ vật, bề mặt hoặc thậm chí đi vào miệng người khác nếu vệ sinh không đúng cách.[4]

Khi dọn chất nôn hoặc phân, nên đeo găng tay, tránh chạm tay trực tiếp và khử trùng bề mặt bằng dung dịch phù hợp. Người chăm sóc cũng cần rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sau khi dọn dẹp.

Các đường lây nhiễm do Norovirus

4Norovirus có nguy hiểm không?

Đa số trường hợp có thể tự cải thiện

Norovirus thường gây bệnh cấp tính và phần lớn người khỏe mạnh có thể hồi phục sau khoảng 1-3 ngày. Chăm sóc tại nhà thường tập trung vào nghỉ ngơi, uống đủ nước, bù nước điện giải và theo dõi dấu hiệu mất nước.[1][3]

Tuy nhiên, không nên xem nhẹ bệnh. Khi nôn ói hoặc tiêu chảy nhiều, cơ thể có thể mất nước và muối khoáng nhanh, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền hoặc người suy giảm miễn dịch.

Mất nước là biến chứng cần chú ý

Mất nước do Norovirus là nguy cơ quan trọng nhất. Dấu hiệu mất nước có thể gồm khô miệng, khô họng, chóng mặt khi đứng lên, mệt lả, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu hoặc trẻ khóc ít nước mắt.[1][2]

Nhóm cần theo dõi sát gồm trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch. Với các đối tượng này, việc bù nước cần thực hiện sớm, đúng cách và không chờ đến khi cơ thể kiệt sức mới đi khám.

Khi nào cần đi khám?

Người bệnh nên đi khám nếu nôn nhiều không uống được nước, tiêu chảy kéo dài nhiều ngày, tiểu ít, chóng mặt, mệt lả hoặc có dấu hiệu mất nước nghiêm trọng. Cần đi khám sớm hơn nếu có máu trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc người bệnh thuộc nhóm nguy cơ.[2]

Các hướng dẫn trong bài viết chỉ mang tính định hướng chăm sóc sức khỏe, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi triệu chứng nặng, kéo dài hoặc bất thường, cần đến cơ sở y tế để được đánh giá nguyên nhân chính xác.

Người bệnh cần bù nước, điện giải khi có dấu hiệu mất nước

5Cách chăm sóc khi nhiễm Norovirus

Bù nước và điện giải

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho Norovirus. Kháng sinh không có tác dụng với Norovirus vì kháng sinh dùng để điều trị nhiễm khuẩn, không điều trị bệnh do virus. Việc chăm sóc chủ yếu là bù nước, bù điện giải, nghỉ ngơi và theo dõi dấu hiệu mất nước.[1]

Có thể dùng Oresol (dung dịch bù nước và điện giải đường uống) theo đúng hướng dẫn pha và sử dụng trên bao bì. Không tự ý pha Oresol quá đặc hoặc quá loãng vì có thể làm rối loạn cân bằng nước và điện giải, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ.

Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc để được hướng dẫn chi tiết khi cần chọn sản phẩm bù nước, điện giải phù hợp cho từng độ tuổi và tình trạng sức khỏe.

Ăn uống khi bị nôn ói, tiêu chảy

Khi bị Norovirus, nên ưu tiên thức ăn mềm, nhạt, dễ tiêu như cháo, súp, cơm mềm, bánh mì mềm hoặc chuối chín nếu cơ thể dung nạp được. Chia nhỏ bữa ăn, ăn chậm và uống từng ngụm nhỏ có thể giúp giảm cảm giác buồn nôn.[3]

Không nên ép ăn nhiều khi người bệnh còn buồn nôn. Với trẻ em, phụ huynh nên tiếp tục cho trẻ bú mẹ hoặc dùng sữa công thức nếu phù hợp, đồng thời theo dõi số lần đi tiểu, mức độ tỉnh táo và khả năng uống nước của trẻ.

Những điều không nên tự ý làm

Không tự dùng kháng sinh vì Norovirus là bệnh do virus, trong khi kháng sinh không có tác dụng với virus. Việc dùng kháng sinh không cần thiết có thể gây rối loạn tiêu hóa, tăng nguy cơ tác dụng phụ và góp phần làm kháng kháng sinh.

Không tự ý dùng thuốc chống nôn hoặc thuốc cầm tiêu chảy, đặc biệt ở trẻ nhỏ, nếu chưa có chỉ định của bác sĩ. Người bệnh cũng nên hạn chế rượu, caffeine và đồ uống nhiều đường vì có thể làm cơ thể khó hồi phục hơn hoặc khiến tiêu chảy nặng hơn.

Nên ăn thức ăn mềm, dễ tiêu như cháo, súp

6Cách phòng ngừa Norovirus

Rửa tay bằng xà phòng và nước

Rửa tay bằng xà phòng và nước là biện pháp quan trọng để phòng ngừa Norovirus. Cần rửa tay kỹ trong ít nhất 20 giây, đặc biệt sau khi đi vệ sinh, thay tã, dọn chất nôn hoặc phân, trước khi ăn và trước khi chế biến thực phẩm.[1][2]

Nước rửa tay khô có thể hỗ trợ vệ sinh tay trong một số tình huống, nhưng không hiệu quả bằng việc rửa tay bằng xà phòng và nước đối với Norovirus. Vì vậy, khi có điều kiện, nên ưu tiên rửa tay dưới vòi nước với xà phòng, đặc biệt sau khi chăm sóc người bệnh.[3]

Đảm bảo an toàn thực phẩm

Ăn chín uống sôi giúp giảm nguy cơ thực phẩm nhiễm virus và nước uống ô nhiễm. Rau quả cần được rửa sạch trước khi ăn, thực phẩm nên được nấu chín kỹ, đặc biệt là hải sản và các loại hải sản có vỏ.[5]

Người đang nôn ói, tiêu chảy hoặc mới hết triệu chứng không nên chế biến thức ăn cho người khác. Trong gia đình có trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi, nên tách riêng dụng cụ ăn uống và vệ sinh khu vực bếp thường xuyên hơn.

Vệ sinh và khử trùng bề mặt

Khử trùng bề mặt thường chạm vào như tay nắm cửa, bàn ăn, nhà vệ sinh, điện thoại, vòi nước và công tắc điện giúp giảm nguy cơ lây lan. Khi xử lý chất nôn hoặc phân người bệnh, nên đeo găng tay và vệ sinh khu vực bằng dung dịch khử trùng phù hợp.[2]

Có thể sử dụng dung dịch chứa clo hoặc sản phẩm khử trùng có ghi hiệu quả với Norovirus trên nhãn, theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Không trộn lẫn các hóa chất tẩy rửa vì có thể tạo khí độc, gây kích ứng mắt, mũi, họng hoặc đường hô hấp.

Hạn chế lây nhiễm cho người khác

Người bệnh nên ở nhà khi còn triệu chứng nôn ói, tiêu chảy. Theo CDC, nên ở nhà trong thời gian bị bệnh và ít nhất 2 ngày, tương đương 48 giờ, sau khi triệu chứng đã hết để giảm nguy cơ lây cho người khác.[1]

Norovirus có thể vẫn được thải qua phân trong nhiều ngày sau khi người bệnh đã cảm thấy khỏe hơn, thậm chí có thể kéo dài 2 tuần hoặc hơn. Vì vậy, sau khi khỏi bệnh vẫn cần rửa tay kỹ, tránh chế biến thức ăn cho người khác quá sớm và tiếp tục vệ sinh bề mặt thường xuyên.[4]

Nên tránh dùng chung khăn, ly, chén, muỗng, bàn chải răng và đồ dùng cá nhân. Trong gia đình, người chăm sóc nên giặt riêng quần áo, khăn hoặc ga giường bị dính chất nôn, phân và rửa tay kỹ sau khi xử lý.

Các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm do Norovirus

7Phân biệt Norovirus với ngộ độc thực phẩm

Điểm giống nhau

Norovirus và ngộ độc thực phẩm đều có thể gây tiêu chảy cấp, nôn mửa, buồn nôn và đau bụng. Triệu chứng có thể xuất hiện nhanh nên người bệnh dễ nhầm lẫn, nhất là khi trước đó có ăn uống bên ngoài hoặc dùng chung bữa với nhiều người.

Cả hai tình trạng đều cần chú ý bù nước, theo dõi dấu hiệu mất nước và đi khám nếu triệu chứng nặng hoặc kéo dài. Không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa vào cảm giác đau bụng hoặc số lần đi ngoài.

Điểm khác nhau cần lưu ý

Norovirus là bệnh do virus và có thể lây từ người sang người qua tiếp xúc gần, đường phân miệng, bề mặt ô nhiễm, thực phẩm hoặc nước uống. Trong khi đó, ngộ độc thực phẩm có thể do vi khuẩn, độc tố, ký sinh trùng hoặc thực phẩm nhiễm bẩn.

Norovirus cũng là một nguyên nhân quan trọng gây bệnh lây qua thực phẩm, nên người bệnh có thể nhầm bệnh này với ngộ độc thực phẩm thông thường. Nếu tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc có máu trong phân, người bệnh nên đi khám để được đánh giá đúng nguyên nhân.[6]

Những điểm giống và khác nhau giữa Norovirus và ngộ độc thực phẩm

8Các câu hỏi liên quan

Norovirus có lây từ người sang người không?

Có. Norovirus có thể lây từ người sang người qua tiếp xúc trực tiếp, chăm sóc người bệnh hoặc chạm vào bề mặt nhiễm virus rồi đưa tay lên miệng. Virus cũng có thể hiện diện trong phân người bệnh và chất nôn, làm tăng nguy cơ lây khi vệ sinh không đúng cách.[4]

Vì vậy, người bệnh cần rửa tay kỹ, hạn chế dùng chung đồ cá nhân và khử trùng bề mặt thường xuyên. Người chăm sóc nên đeo găng tay khi dọn chất nôn, phân hoặc đồ vải bị nhiễm bẩn.

Bị Norovirus bao lâu thì khỏi?

Phần lớn trường hợp Norovirus cải thiện sau khoảng 1-3 ngày nếu được nghỉ ngơi, bù nước và chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, thời gian hồi phục có thể lâu hơn ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc người bị mất nước nhiều.[3]

Nếu tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, tiểu ít, chóng mặt, mệt lả hoặc có dấu hiệu mất nước, người bệnh nên đi khám. Không nên cố chịu đựng tại nhà khi cơ thể không thể uống đủ nước.

Norovirus có cần dùng kháng sinh không?

Không. Kháng sinh không có tác dụng với Norovirus vì đây là bệnh do virus gây ra. Chăm sóc chủ yếu tập trung vào bù nước điện giải, ăn uống phù hợp, nghỉ ngơi và theo dõi dấu hiệu mất nước.[1]

Chỉ dùng thuốc khi có chỉ định của nhân viên y tế, đặc biệt với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền. Tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hoặc thuốc chống nôn có thể không phù hợp trong một số trường hợp.

Nước rửa tay khô có phòng Norovirus hiệu quả không?

Nước rửa tay khô có thể hỗ trợ vệ sinh tay khi không có sẵn nước và xà phòng, nhưng không nên thay thế hoàn toàn việc rửa tay. Với Norovirus, xà phòng và nước vẫn là lựa chọn được ưu tiên để làm sạch tay hiệu quả hơn.[2]

Để phòng ngừa Norovirus, nên rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, thay tã, chăm sóc người bệnh, trước khi ăn và trước khi chế biến thực phẩm. Đây là thói quen đơn giản nhưng giúp giảm đáng kể nguy cơ bệnh lây qua tay bẩn.

Giải đáp nhanh các câu hỏi thường gặp do nhiễm Norovirus

Norovirus là virus gây viêm dạ dày ruột cấp tính, dễ lây qua tiếp xúc gần, đường phân miệng, thực phẩm, nước uống và bề mặt ô nhiễm. Bệnh thường tự cải thiện sau vài ngày nhưng cần chú ý nguy cơ mất nước, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch. Để phòng ngừa Norovirus, bạn nên rửa tay bằng xà phòng, bù nước đúng cách, khử trùng bề mặt và đi khám khi có dấu hiệu bất thường như nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, tiểu ít, chóng mặt, máu trong phân hoặc sốt cao.