Rối loạn ăn uống: Triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị

Rối loạn ăn uống là tình trạng bệnh lý liên quan đến các vấn đề về cách người bệnh suy nghĩ và thực hiện hành vi ăn uống của họ. Rối loạn này có thể dẫn đến nhiều bệnh lý nguy hiểm khác. Cùng tìm hiểu về triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị rối loạn ăn uống qua bài viết nhé!

1Rối loạn ăn uống (eating disorder) là gì?

Rối loạn ăn uống là tình trạng rối loạn dai dẳng liên quan đến cách người bệnh suy nghĩ về thực phẩm, việc ăn uống, cân nặng và hình dáng cũng như hành vi ăn uống của họ.

Các rối loạn ăn uống có thể bao gồm chán ăn tâm thần, chứng cuồng ăn, cơn thèm ăn tâm thần, dị thực, rối loạn nhai lại. Những rối loạn này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần và thể chất của người bệnh. [1]

Rối loạn ăn uống là rối loạn dai dẳng liên quan đến suy nghĩ và hành vi ăn uống

2Nguyên nhân

Nguyên nhân

Nguyên nhân gây ra rối loạn ăn uống là sự kết hợp của nhiều yếu tố như di truyền, môi trường và xã hội. Bên cạnh đó, yếu tố về sức khỏe tâm lý - tâm thần cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong sự thúc đẩy hình thành các rối loạn ăn uống.

Một số người mắc chứng rối loạn ăn uống có thể sử dụng các biện pháp cực đoan để hạn chế lượng thức ăn hoặc nhóm thực phẩm nào đó. Nỗi ám ảnh về thức ăn làm cho việc quản lý cảm xúc hoặc các khía cạch khác của cuộc sống trở nên không lành mạnh.[2]

Yếu tố tâm lý - tâm thần có thể đóng vai trò quan trọng thúc đẩy rối loạn ăn uống

Ai dễ bị mắc chứng rối loạn ăn uống?

Rối loạn ăn uống có khả năng xuất hiện ở bất kỳ ai. Tuy nhiên, có một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc rối loạn ăn uống như:

• Tiền sử gia đình mắc chứng rối loạn ăn uống, nghiện ngập hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần khác, chẳng hạn như trầm cảm.
• Tiền sử chấn thương (thể chất và tinh thần).
• Tiền sử bản thân mắc rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD).
• Người từng là nạn nhân bị miệt thị ngoại hình (body shaming).
• Người có tiền sử ăn kiêng.
• Các yếu tố khác bao gồm: bệnh tiểu đường, nghề nghiệp có yêu cầu ngoại hình khắt khe (như người mẫu, vận động viên đấu vật), gặp biến động lớn trong cuộc sống (như bắt đầu đi học, ly hôn), theo đuổi phong trào giảm cân.

Nạn nhân bị miệt thị ngoại hình có nguy cơ cao mắc rối loạn ăn uống

3Phân loại và triệu chứng

Chán ăn tâm thần

Chán ăn tâm thần được đặc trưng bởi việc không ngừng theo đuổi hình tượng gầy gò, nỗi sợ về tình trạng thừa cân, béo phì và cách người bệnh tự hình dung về cơ thể bị bóp méo.

Những điều này làm cho người bệnh hạn chế ăn uống, lượng thức ăn nhập vào thấp hơn nhiều so với nhu cầu cần thiết, đôi khi kèm theo hành vi tự gây nôn dẫn đến cân nặng giảm thấp đến mức báo động. [3]

Cách người bệnh mắc chán ăn tâm thần tự hình dung về cơ thể bị bóp méo

Rối loạn ăn uống tránh né

Người bệnh mắc rối loạn ăn uống tránh né có biểu hiện từ chối ăn một hoặc một số nhóm thực phẩm do không thích hoặc tránh né hay lo lắng khi ăn những thực phẩm có hình dạng, màu sắc, mùi, vị nhất định.

Rối loạn này dẫn đến tình trạng không đáp ứng đủ dinh dưỡng tối thiểu về một số nhóm chất và thường gây ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển của người bệnh.

Người rối loạn ăn uống tránh né có biểu hiện từ chối ăn một số nhóm thực phẩm

Chứng cuồng ăn

Người bệnh mắc chứng cuồng ăn có biểu hiện ăn uống vô độ không kiểm soát được và biểu hiện này có tính tái diễn, lặp đi lặp lại trong một khoảng thời gian. Sau cơn cuồng ăn, người bệnh không có các hành vi bù trừ cho tình trạng ăn uống vô độ của mình như tự gây nôn.

Người bệnh mắc chứng cuồng ăn có biểu hiện ăn uống vô độ

Cơn thèm ăn tâm thần

Người bệnh trong cơn thèm ăn tâm thần có biểu hiện ăn ngấu nghiến không cưỡng lại được với mọi loại thức ăn nhất là các thức ăn dễ nuốt. Sau cơn thèm ăn, người bệnh có các hành vi bù trừ như tự gây nôn, lạm dụng thuốc nhuận tràng, nhịn ăn.

Dị thực

Dị thực là tình trạng ăn các chất không phải thực phẩm, không có chất dinh dưỡng và không phù hợp với truyền thống văn hóa xã hội. Tình trạng này thường kéo dài và có tính liên tục.

Rối loạn nhai lại

Người bệnh mắc rối loạn nhai lại thường có hiện tượng trào ngược thức ăn nhiều lần sau khi ăn nhưng họ không bị buồn nôn hay nôn. Rối loạn nhai lại xuất hiện chủ yếu ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

4Biến chứng nguy hiểm

Chứng rối loạn ăn uống càng nghiêm trọng và kéo dài thì càng có nhiều nguy cơ xảy ra các biến chứng nguy hiểm, chẳng hạn như:

• Trầm cảm, rối loạn lo âu.
• Ý nghĩ hoặc hành vi tự tử.
• Các vấn đề về tăng trưởng và phát triển.
• Các vấn đề xã hội và mối quan hệ.
• Khó khăn trong học tập và công việc.
• Các bệnh lý nghiêm trọng về tiêu hóa do dị thực.

Rối loạn ăn uống có thể dẫn đến biến chứng trầm cảm

5Cách chẩn đoán

Khi tới khám, bác sĩ sẽ trao đổi với người bệnh hoặc cả người thân của họ về những vấn đề mà người bệnh đang gặp phải cũng như tiền sử bệnh của họ và gia đình.

Sau khi quá trình trao đổi, bác sĩ sẽ dựa trên tiêu chuẩn trong cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM) để chẩn đoán người bệnh có đang mắc chứng rối loạn ăn uống hay không.

Bên cạnh đó, để chẩn đoán phân biệt cũng như kiểm tra các biến chứng của bệnh bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám tổng quát và thực hiện các xét nghiệm cần thiết.

Bác sĩ sẽ trao đổi để ghi nhận các biểu hiện rối loạn ăn uống ở người bệnh

6Khi nào cần gặp bác sĩ

Các dấu hiệu cần gặp bác sĩ

Nhiều người mắc chứng rối loạn ăn uống có thể không nghĩ rằng họ cần điều trị. Việc không nhận ra mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cũng là một trong những đặc điểm chính của chứng rối loạn ăn uống.

Do vậy, bạn nên đưa người thân tới gặp bác sĩ nếu họ có những dấu hiệu cảnh báo gợi ý chứng rối loạn ăn uống như:

• Thường xuyên bỏ bữa hoặc kiếm cớ để không ăn.
• Có một chế độ ăn kiêng khắt khe quá mức và không được chỉ định bởi chuyên gia y tế.
• Tập trung quá nhiều vào thực phẩm, chế độ ăn mà bỏ qua các hoạt động hàng ngày khác.
• Thường xuyên soi gương để kiểm tra và tìm kiếm những vấn đề về vóc dáng, hình thể.
• Thường xuyên gây nôn sau khi ăn.
• Lo lắng hoặc phàn nàn liên tục về tình trạng thừa cân và vấn đề giảm cân.
• Thường nói về sự chán nản, ghê tởm, xấu hổ hoặc tội lỗi về thói quen ăn uống.
• Sử dụng thực phẩm bổ sung, thuốc nhuận tràng hoặc các sản phẩm thảo dược để giảm cân.
• Tập thể dục nhiều quá mức, không nghỉ bất chấp chấn thương, bệnh tật hoặc các sự kiện khác.
• Ăn nhiều, ngấu nghiến một lượng lớn thức ăn và có tình trạng này có tính lặp lại.
• Bí mật ăn uống các vật lạ.

Người bệnh có biểu hiện thường xuyên bỏ bữa nên được gặp bác sĩ

Nơi khám chữa rối loạn ăn uống

Nếu người thân của bạn có các biểu hiện về rối loạn ăn uống, bạn có thể đến các cơ sở y tế gần nhất, các phòng khám hay bệnh viện chuyên khoa Tiêu hoá, Nội hoặc bất kỳ bệnh viện đa khoa tại địa phương để được thăm khám kịp thời.

Ngoài ra, có thể tham khảo một số bệnh viện lớn, uy tín dưới đây để được chẩn đoán và tư vấn điều phù hợp, tránh các biến chứng đáng tiếc xảy ra:

• Tp. Hồ Chí Minh: Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM, Bệnh viện Gia Định.
• Hà Nội: Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện E, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội.

7Các phương pháp chữa bệnh rối loạn ăn uống

Tâm lý trị liệu

Tâm lý trị liệu thường có hiệu quả trong việc giúp mọi người lấy lại cân nặng và cải thiện thói quen ăn uống cũng như tâm trạng.

Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) có thể được áp dụng nhằm giảm hoặc loại bỏ các hành vi ăn uống vô độ hay tự gây nôn bằng cách hướng người bệnh có nhận thức đúng về vấn đề ăn uống và những điều liên quan.

Sử dụng thuốc

Một số người bệnh có thể mắc chứng rối loạn ăn uống cùng với các bệnh lý tâm thần khác như trầm cảm, rối loạn lo âu... Đối với những người bệnh này, việc điều trị với thuốc chống trầm cảm hay thuốc chống loạn thần có thể làm cải thiện các biểu hiện của chứng rối loạn ăn uống.[4]

Thuốc chống trầm cảm có thể được sử dụng để điều trị rối loạn ăn uống

8Phòng ngừa rối loạn ăn uống

Người lớn

Để phòng ngừa chứng rối loạn ăn uống, bạn nên hình thành thói quen ăn uống lành mạnh bằng cách:

• Chọn chế độ ăn, thực phẩm lành mạnh: giàu ngũ cốc, trái cây và rau quả. Hạn chế muối, đường, rượu bia, mỡ động vật. Chú ý ăn đầy đủ các chất dinh dưỡng thiết yếu.
• Thận trọng khi sử dụng thuốc: như thuốc nhuận tràng, các thuốc giảm cân nên được sử dụng chỉ khi có chỉ định và dưới sự hướng dẫn của bác sĩ.
• Tập thể thao thường xuyên: hoạt động thể dục thường xuyên tốt cho khả năng tiêu hóa cũng như sức khỏe tổng quát của bạn.
• Khám bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường: để được khám và chẩn đoán sớm giúp cho việc điều trị bệnh trở nên thuận lợi hơn.

Trẻ em

Dưới đây là một số phương pháp giúp cho trẻ phát triển hành vi ăn uống lành mạnh:

• Tập cho trẻ thói quen ăn uống lành mạnh càng sớm càng tốt cho sự phát triển của trẻ.
• Thường xuyên trao đổi với trẻ về những vấn đề như tác hại của việc ăn kiêng không lành mạnh, không bao giờ chỉ trích hay miệt thị về vấn đề cân nặng, hình dáng của trẻ.
• Bổ sung kiến thức về dinh dưỡng trong thực phẩm.
• Tập cho trẻ có chế độ tập thể dục hợp lý.
• Cho trẻ đi khám khi có các dấu hiệu rối loạn ăn uống.

Tập cho trẻ thói quen ăn uống lành mạnh càng sớm càng tốt cho sự phát triển của trẻ

Rối loạn ăn uống là tình trạng rối loạn dai dẳng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần và thể chất của người bệnh. Bạn hãy chia sẻ bài viết tới mọi người nếu thấy hữu ích nhé!