Rối loạn lo âu xã hội: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa

Rối loạn lo âu xã hội là một dạng rối loạn tâm thần được đặc trưng bởi sự sợ hãi khi bị nhiều người chú ý hay phê bình gây ảnh hưởng lớn đến công việc, học tập và các hoạt động hằng ngày. Hãy cùng tìm hiểu về nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng tránh rối loạn lo âu xã hội qua bài viết dưới đây nhé!

1 Rối loạn lo âu xã hội là gì?

Rối loạn lo âu xã hội (Social Anxiety Disorder - SAD) hay ám ảnh sợ xã hội có thể hiểu là chứng đặc trưng bởi cảm giác lo lắng, sợ hãi trong các tình huống xã hội như với các cuộc trò chuyện, gặp gỡ người mới, hẹn hò hoặc cảm thấy sợ bị đánh giá tiêu cực về bản thân.

Bệnh nhân có thể bộc lộ sự sợ hãi tột độ, có thể kéo dài dai dẳng khi bị người khác phê bình hay đánh giá. Từ đó ảnh hưởng đến công việc và các hoạt động hằng ngày của người mắc rối loạn lo âu xã hội.

Ám ảnh sợ xã hội là bệnh rất phổ biến. Có thể tới 13,3% dân số trong suốt cuộc đời và 7,9% dân số trong 1 năm bị rối loạn ám ảnh sợ xã hội. Khoảng 1/3 số bệnh nhân không có cơn sợ hãi kịch phát ở nơi công cộng, 1/3 có ít nhất 1 lần cơn sợ hãi kịch phát trong tình huống xã hội và 1/3 còn lại có nhiều lần sợ hãi kịch phát trong tình huống xã hội.

Có 4 dạng rối loạn lo âu xã hội:

• Ức chế hành vi: Thường gặp ở thời kỳ ấu thơ gây khó hòa nhập với môi trường mới, người lạ.
• Rối loạn nhân cách né tránh.
• Cảm giác xấu hổ kéo dài ( shyness).
• Không có khả năng thể hiện (performance).

Ám ảnh sợ xã hội đặc trưng bởi cảm giác lo lắng, sợ hãi trong các tình huống xã hội

2 Nguyên nhân

Chất dẫn truyền thần kinh

Tuy chưa phổ biến nhưng có nghiên cứu cho thấy các hệ dẫn truyền thần kinh như noradrenergic, GABAergic, dopaminergic, serotonergic cũng đóng vai trò liên quan gây nên chứng rối loạn lo âu xã hội. Ví dụ, người mắc SAD cho thấy sự giảm tiết hormone phát triển và rối loạn chức năng noradrenergic khi ở giữa đám đông.

Sự mất cân bằng serotonin (một chất dẫn truyền thần kinh có khả năng điều chỉnh cảm xúc, tâm trạng) có thể góp phần vào nguyên nhân gây ra rối loạn lo âu xã hội. Một khi hạch hạnh nhân (cấu trúc ở não kiểm soát sợ hãi và lo lắng) hoạt động quá mức khiến hormone cortisol tăng cao và có thể gây ra rối loạn lo âu xã hội.

Do gen di truyền

Yếu tố gen di truyền đóng vai trò rất quan trọng trong bệnh lý rối loạn lo âu xã hội.

Những người thân của bệnh nhân mắc rối loạn lo âu xã hội như cha, mẹ, con, anh, chị, em có nguy cơ mắc ám ảnh sợ xã hội hay rối loạn nhân cách xa lánh cao gấp 10 lần người thường. [1]

Các yếu tố khác

Nguyên nhân của chứng rối loạn lo âu xã hội là một sự kết hợp giữa yếu tố môi trường sống, mối quan hệ với bạn bè, phụ huynh và đồng nghiệp.

Môi trường sống xoay quanh áp lực công việc, căng thẳng gia đình có thể gây ra nguy cơ mắc rối loạn lo âu xã hội. Ngoài ra, áp lực xã hội và tiêu chuẩn văn hoá cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý.

Sự thiếu tự tin trong giao tiếp với bạn bè và khả năng kết nối xã hội có thể làm cho người bị ảnh hưởng cảm thấy xa lạ hoặc không thoải mái khi tiếp xúc với người khác.

Ngoài ra, áp lực từ đồng nghiệp hay sự kiểm soát bảo vệ quá mức của phụ huynh cũng có thể góp phần tạo ra căng thẳng và lo lắng không cần thiết, ảnh hưởng đến trạng thái tâm lý của người bị ảnh hưởng. [2]

3 Dấu hiệu

Dấu hiệu bên ngoài

Các biểu hiện về hành vi điển hình của người ám ảnh sợ xã hội trong các tình huống tương tác xã hội cụ thể bao gồm:

• Đỏ mặt, đổ mồ hôi, run rẩy hoặc tim đập nhanh.
• Cảm thấy hồi hộp, lo lắng đến mức buồn nôn.
• Tránh giao tiếp bằng mắt với đối phương hết sức có thể.
• Đau bụng, mắc các triệu chứng rối loạn tiêu hóa.
• Khó thở.
• Căng cơ.
• Cứng đờ người khi đứng gần người khác.

Cảm thấy hồi hộp, lo lắng đến mức buồn nôn

Dấu hiệu tâm lý

Ngoài biểu hiện bên ngoài, chứng rối loạn lo âu xã hội cũng ảnh hưởng đến cảm xúc và suy nghĩ của bệnh nhân bởi vì họ có thể cảm thấy:

• Rất tự ti khi đứng trước mặt người khác.
• Xấu hổ đến mức khó xử khi nói chuyện với người khác.
• Đầu óc trở nên trống rỗng và không biết nói gì.
• Thấy sợ hãi, lo lắng, bồn chồn vì nghĩ rằng người khác đánh giá tiêu cực hay từ chối mình.
• Cảm thấy sợ hãi, kinh khủng khi phải đứng gần người lạ.
• Có xu hướng tránh mặt nơi có người vì xấu hổ hay sợ trở thành trung tâm của sự chú ý.

Dấu hiệu tâm lý của chứng rối loạn lo âu xã hội

4 Biến chứng nguy hiểm

Nếu không được điều trị, rối loạn lo âu xã hội sẽ gây ảnh hưởng cuộc sống của bạn khi cản trở công việc, việc học, các mối quan hệ hoặc việc tận hưởng cuộc sống. Rối loạn này có thể gây ra:

• Thiếu tự tin.
• Không quyết đoán, khó khăn trong việc tự đưa ra quyết định.
• Tiêu cực, nhạy cảm với các lời chỉ trích.
• Kỹ năng giao tiếp xã hội kém, dễ bị cô lập trong học tập và công việc.
• Lạm dụng chất gây nghiện, như rượu, bia...
• Có cảm giác đau đầu thường xuyên hoặc có thể tiến triển thành đau đầu mạn tính.
• Có ý nghĩ và hành động tự tử.

Tệ hơn là chứng rối loạn lo âu xã hội cũng có thể dẫn đến các rối loạn lo âu khác và một số rối loạn sức khỏe tâm thần khác, đặc biệt là rối loạn trầm cảm nghiêm trọng và các vấn đề lạm dụng chất gây nghiện. [3]

Rối loạn lo âu xã hội có thể đem lại các biến chứng ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống người bệnh

4Cách chẩn đoán

Chẩn đoán lâm sàng thường dựa trên tiêu chí trong Cẩm nang chẩn đoán và thống kê về rối loạn tâm thần, ấn bản lần thứ năm (DSM-5). Có thể dùng 3 câu hỏi ngắn - có độ nhạy và độ đặc hiệu cao trong DSM-5 để tầm soát.
Trên thang điểm từ 0-4: yêu cầu bệnh nhân cho điểm: (4 điểm: bệnh nhân cho là rất đúng với họ).

1. Bệnh nhân tránh nói chuyện và giao tiếp với mọi người vì sợ, và cảm thấy xấu hổ.
2. Bệnh nhân tránh những hoạt động mà mình là trung tâm sự chú ý.
3. Bệnh nhân rất sợ bị nhìn thấy mình xấu hổ, lúng túng, ngờ nghệch.

Ngoài ra, để đáp ứng tiêu chí chẩn đoán DSM-5, bệnh nhân phải có:

• Nỗi lo sợ rõ ràng và dài dẳng trên 6 tháng về một hoặc nhiều tình huống xã hội mà họ cảm giác bị người khác đánh giá, soi mói tiêu cực.
• Những tình huống xã hội đó luôn tạo cho họ những vấn đề tâm lý trên.
• Sự tránh né tiếp xúc phải những tình huống trên.
• Sự lo sợ hoặc lo âu là không phù hợp với mối đe dọa thực tế (có tính đến các chuẩn mực văn hoá xã hội).
• Những lo sợ, lo âu, căng thẳng và cảm giác né tránh hoàn toàn gây vấn đề nghiêm trọng đối với chất lượng cuộc sống người bệnh.

5Khi nào cần gặp bác sĩ

Các dấu hiệu cần gặp bác sĩ

Bất cứ khi nào có các dấu hiệu của rối loạn lo âu xã hội dưới đây thì nên đến gặp bác sĩ ngay:

• Trở nên quá lo lắng, gây ảnh hưởng không tốt tới sức khỏe, chất lượng cuộc sống, công việc hay các mối quan hệ xung quanh của bản thân.
• Khó hoặc không thể kiểm soát được cảm xúc tiêu cực như lo lắng, ám ảnh, sợ hãi.
• Sử dụng tới chất kích thích để giải tỏa nỗi lo.
• Có ý nghĩ hay hành động muốn tự tử.

Nơi khám chữa rối loạn lo âu xã hội

Đến các phòng khám tâm lý hoặc các chuyên khoa thần kinh của các bệnh viện uy tín để được chữa trị kịp thời khi mắc phải các dấu hiệu bất thường nêu trên.

• Tp. Hồ Chí Minh: Bệnh viện Tâm thần TPHCM, Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM cơ sở 1, Bệnh viện Nguyễn Tri Phương...
• Hà Nội: Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1, Viện sức khỏe tâm thần quốc gia - Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Lão khoa Trung Ương, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội...

6Các phương pháp chữa rối loạn lo âu xã hội

Liệu pháp tâm lý

• Liệu pháp hành vi nhận thức( CBT): giúp người bệnh học được những cách mới để kiểm soát sự lo lắng như tập thay thế những suy nghĩ tiêu cực bằng suy nghĩ tích cực.
• Liệu pháp chấp nhận và cam kết( ACT): ACT giúp bệnh nhân học cách chấp nhận và đối mặc với vấn đề một cách thanh thản hơn thay vì tìm ra cách sống chấp niệm với những cảm xúc tiêu cực.
• Liệu pháp nhóm và hỗ trợ: Liệu pháp giúp người bệnh tập làm quen với các kỹ năng làm việc và giao tiếp trong một tập thể chung trong xã hội. Phương pháp này giúp họ nhận ra họ không hề khác biệt hay đơn độc trong tập thể thông qua tình huống nhập vai thực tế.
• Liệu pháp tiếp xúc: Các chuyên gia tâm lý sẽ giúp người bệnh đối mặt và làm quen từ từ với các loại tình huống xã hội để họ dần không còn cảm giác trốn tránh.

Sử dụng thuốc

Thuốc được kê có thể giúp cải thiện triệu chứng của rối loạn lo âu xã hội và giúp bệnh nhân sinh hoạt bình thường hằng ngày.

Thời gian điều trị thường kéo dài, thông thường từ 6 tháng tới 1 năm.

Các loại thuốc có thể điều trị chứng rối loạn lo âu xã hội bao gồm:

• Chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) như paroxetin (Paxil) và Sertraline (Zoloft).
• Chất ức chế tái hấp thu norepinephrine chọn lọc (SNRI ) như venlafaxine (Effexor).
• Propranolol: đây là thuốc chặn Beta, có tác dụng trong điều trị các triệu chứng của cơ thể do lo lắng, đặc biệt là đối với lo lắng xã hội. [4]

7Biện pháp giảm rối loạn lo âu xã hội tại nhà

Các biện pháp có thể làm tại nhà được khuyến cáo có thể hỗ trợ giảm căng thẳng và lo lắng từ bác sĩ gồm:

• Thực hành chánh niệm, thiền định, tập yoga và chú ý đến hơi thở của mình xuyên suốt trong quá trình luyện tập.
• Hạn chế cafein và tránh xa các chất kích thích khác.
• Tập luyện thói quen đi ngủ đúng giờ, tập thể dục thường xuyên và chế độ ăn uống lành mạnh.
• Tìm hiểu về nỗi lo của mình và sự ảnh hưởng của nó.
• Tìm sự hỗ trợ từ người thân, bạn bè hoặc các bác sĩ tâm lý khi có dấu hiệu rối loạn lo âu xã hội.

Trên đây là những thông tin về chứng rối loạn lo âu xã hội. Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu thêm về nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị căn bệnh này. Hãy chia sẻ bài viết tới người thân và bạn bè nếu thấy hữu ích nhé!