Phì đại tuyến tiền liệt: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Phì đại tuyến tiền liệt là tình trạng thường gặp ở nam giới khi bước sang độ tuổi trung niên, gây rối loạn tiểu tiện kéo dài, làm gián đoạn giấc ngủ và ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng cuộc sống. Hãy cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây nhé!

1Phì đại tuyến tiền liệt là gì?

Phì đại tuyến tiền liệt là tình trạng tuyến tiền liệt phát triển lớn hơn bình thường do sự tăng sinh lành tính của cả tế bào tuyến và mô đệm, dẫn đến chèn ép niệu đạo và gây ra các triệu chứng ở đường tiểu dưới.

Đây là rối loạn thường gặp ở nam giới lớn tuổi và có liên quan chặt chẽ đến sự thay đổi nội tiết tố androgen theo tuổi. Các nghiên cứu cho thấy tình trạng này xuất hiện ở khoảng 50% nam giới trong độ tuổi 51 - 60 và tăng lên đến khoảng 80% ở những người trên 70 tuổi, phản ánh xu hướng gia tăng rõ rệt theo tuổi tác. [1]

Thuật ngữ chính xác trong y khoa hiện nay là tăng sản lành tính tuyến tiền liệt do những nghiên cứu về mặt tế bào, chỉ mức độ tăng sinh tế bào chứ không phải tế bào "to ra". Bài viết sau đây dùng thuật ngữ phì đại do cách gọi quen thuộc trước kia, nên độc giả có thể hiểu hai cách gọi này là tương đương khi mô tả về bệnh này. Nếu cần tìm hiểu về thuật ngữ chính xác trong y khoa hiện nay trong các chẩn đoán thì vẫn dùng thuật ngữ "tăng sản lành tính tuyến tiền liệt".

Phì đại tuyến tiền liệt thường gặp ở nam giới trên 50 tuổi

2Nguyên nhân gây phì đại tiền liệt tuyến

Phì đại tuyến tiền liệt chủ yếu xuất phát từ sự thay đổi nội tiết tố theo tuổi, đặc biệt là sự mất cân bằng giữa testosterone và dihydrotestosterone (DHT). Khi nam giới lão hóa, nồng độ testosterone trong máu giảm dần, nhưng tuyến tiền liệt vẫn duy trì khả năng chuyển đổi testosterone thành DHT dưới tác động của enzym 5-alpha reductase.

DHT tích tụ trong mô tuyến tiền liệt thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào biểu mô và mô đệm, dẫn đến tăng kích thước tuyến theo thời gian. Bên cạnh đó, estrogen tương đối tăng ở nam giới lớn tuổi cũng được cho là góp phần kích thích sự tăng trưởng của tuyến tiền liệt thông qua cơ chế điều hòa thụ thể androgen và các yếu tố tăng trưởng nội tại. [2]

Ngoài yếu tố nội tiết, quá trình viêm mạn tính, yếu tố di truyền và sự thay đổi môi trường vi mô trong tuyến tiền liệt cũng đóng vai trò quan trọng. Tình trạng viêm kéo dài có thể kích hoạt phóng thích cytokine và các yếu tố tăng trưởng, khiến mô tuyến tiền liệt tăng sinh mạnh hơn.

Một số nghiên cứu cho thấy nam giới có người thân mắc BPH có nguy cơ cao hơn, gợi ý vai trò của yếu tố di truyền trong sự phát triển bệnh. Đồng thời, sự lão hóa mô liên quan đến stress oxy hóa và thay đổi cấu trúc mô đệm cũng tạo điều kiện cho tuyến tiền liệt phát triển quá mức.

3Ai có nguy cơ cao mắc bệnh phì đại tuyến tiền liệt?

Mọi nam giới đều có nguy cơ mắc phì đại tuyến tiền liệt, tuy nhiên các đối tượng sau đây có khả năng bị bệnh cao hơn: [3]

• Tuổi cao: Nguy cơ tăng lên rõ rệt sau tuổi 50.
• Tiền sử gia đình: Nếu cha hoặc anh em ruột mắc bệnh tuyến tiền liệt thì bạn có nguy cơ cao hơn.
• Thừa cân, béo phì và ít vận động: Lối sống không lành mạnh làm giảm tuần hoàn vùng chậu, ảnh hưởng chức năng tuyến tiền liệt.
• Bệnh nền: Người mắc bệnh tiểu đường hoặc các bệnh lý tim mạch như tăng huyết áp có nguy cơ phì đại tuyến tiền liệt cao hơn.

Người thừa cân, béo phì có nguy cơ cao mắc phì đại tuyến tiền liệt

4Triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt

Các triệu chứng thường diễn tiến từ từ và được chia thành hai nhóm chính là hội chứng bít tắc (do tắc nghẽn niệu đạo) và hội chứng kích thích (do bàng quang bị kích ứng): [4]

• Tiểu khó, tiểu ngắt quãng: Cảm thấy khó khăn khi bắt đầu đi tiểu và dòng nước tiểu yếu, không liên tục.
• Tiểu nhiều lần (tiểu rắt): Cần đi tiểu thường xuyên, đặc biệt là vào ban đêm làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ.
• Bí tiểu, tiểu gấp: Cảm giác muốn đi tiểu ngay lập tức và khó nhịn được.
• Tiểu không hết: Cảm thấy bàng quang chưa rỗng hoàn toàn sau khi đi tiểu, dẫn đến phải đi tiểu lại ngay sau đó.

5Biến chứng của phì đại tuyến tiền liệt

Nếu không điều trị, phì đại tuyến tiền liệt có thể dẫn đến các biến chứng đáng lo ngại sau đây: [5]

• Bí tiểu cấp: Không thể đi tiểu được dù bàng quang căng đầy, cần cấp cứu ngay lập tức.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu (UTIs): Nước tiểu ứ đọng là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn phát triển.
• Sỏi bàng quang: Sự ứ đọng nước tiểu lâu ngày có thể tạo thành sỏi.
• Tổn thương bàng quang và thận: Áp lực từ bàng quang bị căng liên tục có thể làm suy yếu thành bàng quang và thậm chí gây trào ngược nước tiểu lên niệu quản, dẫn đến tổn thương thận.

Cảm thấy tiểu khó, tiểu ngắt quãng khi phì đại tiền liệt tuyến

6Chẩn đoán phì đại tuyến tiền liệt

Để đưa ra chẩn đoán chính xác và loại trừ các bệnh lý khác như ung thư, bác sĩ sẽ thực hiện một loạt các kiểm tra:

• Thăm khám trực tràng: Bác sĩ sẽ đưa ngón tay có đeo găng vào trực tràng để đánh giá kích thước, hình dạng và độ mềm của tuyến tiền liệt.
• Xét nghiệm PSA: PSA là một xét nghiệm máu đo nồng độ protein do tuyến tiền liệt sản xuất. Nồng độ PSA cao có thể gợi ý BPH, viêm tuyến tiền liệt hoặc ung thư.
• Siêu âm tuyến tiền liệt: Phương pháp này sử dụng sóng siêu âm để tạo hình ảnh về kích thước tuyến tiền liệt, thể tích nước tiểu còn sót lại trong bàng quang sau khi đi tiểu, giúp đánh giá mức độ bế tắc.
• Các xét nghiệm niệu động học: Bao gồm đo tốc độ dòng chảy nước tiểu và đo áp lực bàng quang, giúp bác sĩ xác định mức độ tắc nghẽn niệu đạo và chức năng của bàng quang.

Bác sĩ có thể thực hiện xét nghiệm PSA để đo nồng độ protein do tuyến tiền liệt sản xuất ra

7Các phương pháp điều trị phì đại tuyến tiền liệt

Thay đổi lối sống

Nam giới nên hạn chế uống nhiều nước vào buổi tối và tránh các chất kích thích như cà phê, rượu bia hay đồ uống có gas vì chúng dễ làm bàng quang bị kích thích và tăng tần suất đi tiểu. Đồng thời, việc tập thể dục đều đặn cũng giúp cải thiện tuần hoàn vùng chậu, hỗ trợ hoạt động của bàng quang và cơ sàn chậu.

Bên cạnh đó, duy trì cân nặng hợp lý và áp dụng chế độ ăn giàu chất xơ, nhiều rau xanh, đồng thời hạn chế chất béo bão hòa từ thịt đỏ hay đồ chiên rán cũng góp phần làm chậm tiến triển của phì đại tuyến tiền liệt và cải thiện sức khỏe tổng thể.

Chế độ ăn nhiều rau xanh tốt cho việc điều trị

Điều trị bằng thuốc

Các loại thuốc được lựa chọn nhằm kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh bao gồm: [6]

• Thuốc chẹn alpha (tamsulosin, alfuzosin): Giúp thư giãn cơ trơn tuyến tiền liệt và cổ bàng quang, cải thiện dòng tiểu nhanh chóng.
• Thuốc ức chế 5-alpha reductase (finasteride, dutasteride): Làm giảm kích thước tuyến tiền liệt bằng cách ức chế chuyển testosterone thành DHT. Thuốc thường cần sử dụng liên tục vài tháng để đạt hiệu quả tối ưu.

Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể kết hợp cả hai nhóm thuốc để giảm triệu chứng và ngăn ngừa tiến triển bệnh.

Can thiệp ngoại khoa và phẫu thuật

Nếu các phương pháp điều trị nội khoa không hiệu quả, bác sĩ có thể đề nghị can thiệp phẫu thuật:

• TURP (Phẫu thuật cắt đốt nội soi qua niệu đạo): Đây là tiêu chuẩn vàng. Bác sĩ đưa dụng cụ qua niệu đạo để cắt bỏ phần tuyến tiền liệt đang chèn ép.
• Phẫu thuật bằng laser (HoLEP, laser bốc hơi): Các phương pháp này thường giúp giảm mất máu và rút ngắn thời gian hồi phục).

8Khi nào cần khám bác sĩ?

Dấu hiệu cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng bí tiểu cấp, tiểu máu, đau dữ dội vùng bụng dưới hoặc sốt kèm tiểu buốt. Đây là những dấu hiệu gợi ý nhiễm trùng nghiêm trọng hoặc tắc nghẽn đường tiểu.

Ngoài ra, nếu triệu chứng tiểu đêm, tiểu nhiều ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt hằng ngày, người bệnh cũng nên được đánh giá để điều trị sớm.

Nơi khám bệnh uy tín

Nếu phát hiện những dấu hiệu nghi ngờ nhiễm trùng đường tiểu thì bạn nên đến các cơ sở y tế gần nhất, các phòng khám chuyên khoa Thận - tiết niệu hoặc các bệnh viện đa khoa tại địa phương để được thăm khám kịp thời.

Ngoài ra, có thể tham khảo một số bệnh viện lớn, uy tín ở dưới đây để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp:

• Tại Tp. Hồ Chí Minh: Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Bình Dân, Bệnh viện Thống Nhất.
• Tại Hà Nội: Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Thận Hà Nội, Bệnh viện Quân đội Trung ương 108.

9Cách phòng ngừa phì đại tuyến tiền liệt

Mặc dù không thể ngăn chặn hoàn toàn quá trình lão hóa, bạn có thể giảm thiểu nguy cơ và làm chậm tiến triển của bệnh bằng cách duy trì lối sống khoa học:

• Duy trì cân nặng hợp lý: Giảm mỡ bụng giúp giảm các yếu tố gây viêm và ảnh hưởng nội tiết tố.
• Tập thể dục thường xuyên: Các hoạt động như đi bộ, chạy bộ nhẹ giúp tăng cường sức khỏe tổng thể.
• Chế độ ăn uống: Ăn nhiều rau xanh, trái cây cũng như hạn chế chất béo bão hòa và thịt đỏ.
• Kiểm soát bệnh nền: Điều trị tốt các bệnh lý như tiểu đường, tăng huyết áp, và bệnh tim mạch.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Khám sức khoẻ định kỳ đặc biệt là khi bước vào độ tuổi 40 – 50 để phát hiện sớm các thay đổi bất thường của tuyến tiền liệt.

Khám sức khoẻ định kỳ là cách tốt nhất để ngăn ngừa phì đại tuyến tiền liệt

10Các câu hỏi thường gặp?

Phì đại tuyến tiền liệt có nên quan hệ không?

Nam giới mắc phì đại tuyến tiền liệt vẫn có thể quan hệ tình dục bình thường, trừ khi có triệu chứng đau, bí tiểu hoặc nhiễm trùng đang tiến triển. Quan hệ không làm bệnh nặng hơn, nhưng rối loạn tiểu tiện có thể ảnh hưởng đến sự tự tin và chất lượng sinh hoạt vợ chồng.

Phì đại tiền liệt tuyến có dẫn tới ung thư không?

Phì đại tiền liệt tuyến là tình trạng lành tính và không làm tăng nguy cơ phát triển ung thư tuyến tiền liệt. Tuy nhiên nếu có triệu chứng, bạn hãy thăm khám để loại trừ khả năng cả hai bệnh lý này cùng tồn tại

Phì đại tuyến tiền liệt có chữa khỏi hoàn toàn không?

Rất khó để chữa khỏi hoàn toàn vì đây là quá trình phát triển tự nhiên liên quan đến tuổi tác. Tuy nhiên, BPH hoàn toàn có thể được kiểm soát hiệu quả thông qua thuốc hoặc phẫu thuật.

Phì đại tuyến tiền liệt là bệnh lý lành tính nhưng ảnh hưởng lớn đến đời sống nam giới, gây mất ngủ, giảm chất lượng sinh hoạt và dễ dẫn đến biến chứng nếu không điều trị kịp thời. Việc thăm khám sớm, tuân thủ phác đồ điều trị và duy trì lối sống khoa học là chìa khóa để kiểm soát bệnh hiệu quả. Nếu thấy bài viết hay, hãy chia sẻ ngay cho người thân và bạn bè cùng biết nhé!