Phù gai thị: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị bệnh

Phù gai thị là một dấu hiệu cảnh báo có bất thường tại hệ thần kinh trung ương. Tình trạng này thường gặp trong tăng áp lực nội sọ, có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện kịp thời. Cùng tìm hiểu nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng và cách điều trị phù gai thị qua bài viết dưới đây bạn nhé!

1Phù gai thị là gì?

Gai thị hay đĩa thị giác là phần đầu dây thần kinh thị giác, nơi tiếp nhận các tín hiệu từ bên ngoài và đi vào phía sau hốc mắt. Dây thần kinh thị giác (dây thần kinh số II) là đường nối từ phía sau hai mắt với não bộ, đảm nhận chức năng thị giác của cơ thể.

Phù gai thị là tình trạng sưng phù của đĩa thị giác, có thể quan sát thấy khi soi đáy mắt. Bệnh thường gặp trong các trường hợp tăng áp lực nội sọ, đôi khi dẫn đến phù gai thị ở cả 2 bên mắt. Những trường hợp gây phù gai thị 1 bên cần định hướng đi tìm nguyên nhân khác ngoài tăng áp lực nội sọ.

Phù gai thị được coi là một cấp cứu y khoa. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo tình trạng tổn thương thần kinh trung ương nghiêm trọng, thậm chí có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. [1]

Hình ảnh phù gai thị khi soi đáy mắt

2Nguyên nhân gây phù gai thị

Não bộ và hệ thần kinh được bảo vệ bên trong một cấu trúc xương sọ cứng và khép kín gọi là hộp sọ. Khi có sự gia tăng bất thường của các thành phần bên trong hộp sọ như mô hoặc dịch, áp lực nội sọ sẽ tăng lên. Việc tăng áp lực nội sọ thường gây ra tình trạng đau đầu, buồn nôn và phù gai thị.

Các nguyên nhân gây tăng áp lực nội sọ có thể gặp là:

• Chấn thương sọ não: các chấn thương tại vùng đầu gây tình trạng vỡ mạch máu não, hình thành các khối máu tụ trong hộp sọ.
• Xuất huyết não: là một dạng tai biến mạch máu não do chảy máu trong hộp sọ. Nguyên nhân gây xuất huyết não có thể là tăng huyết áp, dị dạng mạch não, rối loạn quá trình đông máu,...
• Viêm não, viêm màng não: tình trạng viêm tại hệ thống thần kinh trung ương gây tăng lượng dịch não tủy, biểu hiện bằng tình trạng tăng áp lực nội sọ và hội chứng nhiễm trùng nhiễm độc.
• Áp xe não: là sự hình thành khối viêm được giới hạn tạo 1 khối choán chỗ trong hộp sọ. Bên trong khối áp xe có thể chứa dịch máu, dịch mủ,...
• U não: khối u hình thành và to dần, gây chiếm diện tích trong hộp sọ, biểu hiện tình trạng tăng áp lực nội sọ tăng dần.
• Não úng thủy: là những bất thường về sản xuất và lưu thông dịch não tủy. Có thể do lượng dịch được sản xuất ra quá nhiều mà không được tái hấp thu lại hoặc do tắc nghẽn đường lưu thông của dịch não tủy.
• Huyết khối tĩnh mạch não: là tình trạng hình thành nên cục máu đông ở trong tĩnh mạch não. Huyết khối có thể gây tắc mạch, khiến vùng não đó không được nuôi dưỡng, gây tình trạng nhồi máu não (đột quỵ).
• Một số thuốc có nguy cơ gây phù gai thị như: quá liều vitamin A, retin-A và retinoid, liti, kháng sinh tetracycline và corticosteroid.
• Tăng áp lực nội sọ vô căn (IIH): là tình trạng không xác định được nguyên nhân rõ ràng cho sự gia tăng áp bên trong hộp sọ. IIH thường gặp ở nhóm phụ nữ béo phì hoặc tăng cân bất thường.

Phù gai thị gặp trong u não và xuất huyết não

3Triệu chứng phù gai thị

Phù gai thị có thể không biểu hiện triệu chứng trong giai đoạn đầu, đôi khi các triệu chứng lại xuất hiện sớm. Một số triệu chứng của phù gai thị có thể gặp như: [1]

• Đau đầu: Đau đầu trong phù gai thị thường biểu hiện đau lan tỏa, không rõ điểm đau cố định, đau nhiều về buổi sáng và tăng khi thay đổi tư thế.
• Buồn nôn và nôn: Người bệnh thường biểu hiện buồn nôn, nôn nhiều, nôn mạnh, nôn vọt, không liên quan đến việc ăn uống. Sau nôn, người bệnh đỡ đau đầu.
• Mất thị lực thoáng qua: Người bệnh đột ngột nhìn mờ, tầm nhìn đột ngột tối lại hoặc trắng xóa khoảng 5 - 15 giây.
• Song thị (nhìn đôi): Tăng áp lực nội sọ có thể gây chèn ép lên các dây thần kinh vận nhãn, làm yếu liệt các cơ vận động nhãn cầu, gây tình trạng nhìn đôi.
• Các triệu chứng thần kinh khác: Phù gai thị có thể biểu hiện liệt các dây thần kinh sọ khác hoặc yếu liệt chi kèm theo.

Phù gai thị thường biểu hiện đau đầu, nôn và buồn nôn

4Biến chứng nguy hiểm

Phù gai thị lâu ngày gây giảm thị lực ngoại biên hoặc giảm thị lực 1 bên, ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày. Bệnh có thể tiến triển nặng hơn gây teo dây thần kinh thị giác, gây mất thị lực hoàn toàn không có khả năng hồi phục. [3]

Phù gai thị thường đi kèm với các bệnh lý khác như tăng áp lực nội sọ, khối u, áp xe, máu tụ nội sọ hoặc các bệnh nhiễm trùng thần kinh trung ương.

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây các biến chứng nặng nề như liệt thần kinh sọ hoặc liệt tứ chi do chèn ép thần kinh, thậm chí đe dọa chức năng sống.

Phù gai thị tiến triển có thể gây liệt dây thần kinh số VII

5Cách chẩn đoán phù gai thị

Khám lâm sàng

Những trường hợp bệnh nhân đến khám nghi ngờ phù gai thị, bác sĩ sẽ khai thác kỹ các dấu hiệu lâm sàng và tiền sử bệnh, chẳng hạn như thời gian xuất hiện triệu chứng, tiền sử dùng thuốc, tiền sử chấn thương,...

Soi đáy mắt là kỹ thuật sử dụng đèn soi có gắn kính phóng đại chuyên dụng để quan sát hình ảnh võng mạc và các thành phần dịch trong mắt. Khi soi đáy mắt trong bệnh phù gai thị sẽ quan sát thấy gai thị phù to, cương tụ, tĩnh mạch võng mạc giãn, ngoằn ngoèo và có xuất huyết quanh gai nhưng không lan ra vùng ngoại biên.

Giai đoạn đầu, người bệnh gần như không biểu hiện triệu chứng, không giảm thị lực, khám phản xạ đồng tử bình thường. Đến khi bệnh tiến triển nặng, người bệnh bị giảm thị lực nhanh chóng, kiểm tra mắt thấy điểm mù mở rộng và thị trường bị thu hẹp lại. [3]

Chẩn đoán hình ảnh

• Chụp cắt lớp quang học (OCT): Chụp cắt lớp quang học có thể xác định mức độ phù gai thị bằng cách đo độ dày sợi thần kinh thị. Thăm dò này vừa có giá trị chẩn đoán bệnh vừa được sử dụng để theo dõi tiến triển của bệnh.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT-scanner) có tiêm thuốc cản quang: Các thăm dò hình ảnh này cho phép phát hiện các tổn thương thần kinh bao gồm khối u, khối áp xe não hoặc quan sát thấy hình ảnh khối máu tụ gây tăng áp lực nội sọ. Qua đó, bác sĩ điều trị lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp với vị trí, kích thước tổn thương.
• Chụp tĩnh mạch MR hoặc chụp CT-scanner mạch não xóa nền: Được sử dụng trong trường hợp nghi ngờ có bất thường về mạch máu não, để loại trừ huyết khối xoang tĩnh mạch màng cứng, dị dạng mạch não,...

Cần thực hiện các thăm dò chẩn đoán hình ảnh để tìm nguyên nhân gây phù gai thị

Chọc dò tủy sống

Chọc dò tủy sống là một thủ thuật thực hiện bằng cách dùng kim chọc dò đâm qua khe đốt sống đoạn dưới thắt lưng để lấy một lượng dịch não tủy ra ngoài.

Thủ thuật này vừa dùng để đánh giá áp lực dòng chảy dịch não tủy giúp chẩn đoán tình trạng tăng áp lực nội sọ, vừa là một biện pháp điều trị tạm thời để làm giảm áp lực nội sọ.

Chẩn đoán phân biệt

Phù gai thị có thể bị nhầm lẫn với các bệnh lý về mắt khác như:

• Viêm dây thần kinh thị giác.
• Bệnh thần kinh thị giác do thiếu máu cục bộ.
• Tắc tĩnh mạch võng mạc trung tâm.
• Viêm màng bồ đào.
• Giả sưng phù gai thị gặp trong drusen dây thần kinh thị giác,...

Do đó, bác sĩ nhãn khoa cần khám lâm sàng một cách cẩn thận, kết hợp với xét nghiệm cận lâm sàng để chẩn đoán phân biệt phù gai thị với các bệnh lý khác, từ đó có các biện pháp điều trị thích hợp. [3]

Cần phân biệt phù gai thị với các bệnh lý mắt khác

6Khi nào cần gặp bác sĩ?

Các dấu hiệu cần gặp bác sĩ

• Đau đầu nhiều, liên tục và dữ dội.
• Buồn nôn hoặc nôn bất thường, đột ngột, dữ dội.
• Sau chấn thương vùng đầu gây cảm giác đau đầu dai dẳng.
• Giảm thị lực đột ngột hoặc có những lúc mất thị lực thoáng qua. [1]

Nơi khám chữa phù gai thị

Khi có các dấu hiệu trên, bạn nên đến khám tại các chuyên khoa Mắt của các bệnh viện lớn có đầy đủ trang thiết bị để chẩn đoán:

• Tại TP. Hồ Chí Minh: Bệnh viện Chợ Rẫy, bệnh viện 115, bệnh viện Đại học Y Dược,...
• Tại Hà Nội: Bệnh viện Bạch Mai, bệnh viện Mắt Trung ương, bệnh viện Đại học Y Hà Nội,...

7Phương pháp điều trị

Điều trị bệnh lý nguyên nhân

Điều trị phù gai thị chủ yếu là loại bỏ nguyên nhân gây bệnh, đặc biệt khi có các nguyên nhân gây tăng áp lực nội sọ cấp tính. Tình trạng phù gai thị sẽ không hết hoàn toàn khi chưa điều trị triệt để bệnh lý nguyên nhân. [4]

Thuốc lợi tiểu

Thuốc lợi tiểu nhóm ức chế men carbonic anhydrase (CA) thường được chỉ định trong trường hợp phù gai thị do tăng áp lực nội sọ vô căn. Một số thuốc thường được sử dụng như acetazolamid, methazolamid, diclorphenamid.

Chống viêm, chống nhiễm khuẩn

Một số trường hợp phù gai thị do viêm hoặc nhiễm khuẩn thần kinh trung ương như viêm não, viêm màng não, viêm tuỷ sẽ được điều trị bằng thuốc kháng sinh hoặc các thuốc chống viêm. Có thể sử dụng steroid để chống viêm, giảm phù não, giảm áp lực nội sọ, từ đó cải thiện tình trạng phù nề gai thị.

Phẫu thuật

Với những trường hợp phù gai thị do các khối u, áp xe, máu tụ gây tăng áp lực nội sọ, bác sĩ ngoại thần kinh sẽ cần tiến hành phẫu thuật để điều trị triệt để.

Với những bất thường liên quan đến lưu thông dịch não tủy trong bệnh não úng thủy, có thể phẫu thuật làm đường dẫn lưu dịch não tủy vào ổ bụng (shunt não thất phúc mạc) để giảm áp lực nội sọ. [4]

Phẫu thuật loại bỏ nguyên nhân gây phù gai thị

7Biện pháp phòng ngừa

Kiểm soát huyết áp: Tăng huyết áp ác tính có thể gây tình trạng phù gai thị, xuất huyết võng mạc và xuất huyết não. Duy trì huyết áp ở mức ổn định giúp hạn chế nguy cơ bị phù gai thị.

Kiểm soát cân nặng: Tăng áp lực nội sọ vô căn thường gặp ở nhóm đối tượng thừa cân, béo phì hoặc tăng cân đột ngột. Việc kiểm soát cân nặng ở mức phù hợp giúp ngăn ngừa mắc bệnh phù gai thị.

Khám mắt thường xuyên: Giai đoạn đầu của phù gai thị thường không biểu hiện triệu chứng, chỉ phát hiện bệnh bằng soi đáy mắt. Do đó, việc kiểm tra mắt thường xuyên rất quan trọng. Phát hiện sớm tình trạng bệnh giúp điều trị nhanh chóng và hiệu quả cũng như giảm các biến chứng nguy hiểm. [1]

Kiểm soát huyết áp giúp hạn chế nguy cơ phù gai thị

Phù gai thị là một bệnh nguy hiểm, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng đến thị lực và thần kinh. Hãy chia sẻ những thông tin trên đến mọi người xung quanh bạn nhé!