Chu sa có tác dụng gì? Tác dụng, cách dùng, bài thuốc

Chu sa hay thần sa được biết đến là vị thuốc quý trong Đông y với tác dụng an thần, thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ giấc ngủ và điều trị các bệnh ngoài da. Hãy cùng tìm hiểu tác dụng, cách dùng cũng như một số bài thuốc chu sa qua bài viết dưới đây nhé!

1Giới thiệu về Chu sa

Chu sa là gì?

Chu sa hay còn gọi là châu sa, đơn sa, có tên khoa học là Cinnabaris. Tên "chu sa" được đặt dựa trên là một khoáng vật có màu đỏ, cụ thể "chu" là đỏ, "sa" là đá.

Chu sa và thần sa đều cùng là một loại thuốc có thành phần hóa học giống nhau nhưng tên gọi khác nhau do nguồn gốc khác nhau. Ngoài ra, chu sa ở dạng bột đỏ, còn thần sa tồn tại ở dạng thể khối óng ánh, có màu đỏ tươi hoặc đỏ tối, dễ vỡ vụn và không có mùi. Đặc biệt, nếu nghiền vị thuốc này bằng tay mà không bị dính màu thì đó là loại tốt. [1]

Chu sa ở dạng bột, trong khi thần sa tồn tại ở thể khối, có màu đỏ tươi hoặc đỏ tối

Thành phần hóa học của chu sa

Trong chu sa hoặc thần sa chứa hai loại muối chính là muối sulfua thủy ngân (thành phần chủ yếu, chiếm tỷ lệ cao) và một lượng nhỏ muối selenua thủy ngân. Thần sa chứa lượng muối selenua thủy ngân cao hơn với tỷ lệ từ 2,5% - 3%, trong khi chu sa lại chứa rất ít, khoảng 2%. [1]

2Chu sa có tác dụng gì?

Theo Y học cổ truyền

Trong Đông y, chu sa và thần sa có vị ngọt, tính hàn. Nhờ chủ yếu tác động vào Tâm nên vị thuốc này không chỉ được sử dụng trong trấn tâm (giúp ổn định tâm trạng, giảm kích động và giải tỏa căng thẳng), định phách (củng cố tinh thần, ổn định tâm trí, hiệu quả trong giảm lo âu, hoảng sợ) mà còn hỗ trợ điều trị mất ngủ. Ngoài ra, nó còn có tác dụng thanh nhiệt, giải độc nên được sử dụng nhiều trong điều trị mụn nhọt ngoài da, ghẻ lở, đặc biệt là bệnh giang mai mới phát, giúp làm dịu chỗ viêm và phục hồi vùng da bị thương tổn. [2], [3]

Trong các bài thuốc cổ xưa, chu sa được dùng trong điều trị giang mai nhờ tác dụng thanh nhiệt, giải độc

Theo Y học hiện đại

Chu sa có tác dụng an thần và chống co giật mạnh hơn so với một số chất an thần thường được dùng trong Y học hiện đại như Bromua. Đặc biệt là trong hỗ trợ điều trị giấc ngủ khi kết hợp với barbituric có thể đem lại hiệu quả kéo dài giấc ngủ gấp 2 - 3 lần so với dùng barbituric đơn thuần.

Bên cạnh đó, nó cũng giúp tăng thời gian gây mê của pentothal gấp 2 - 3 lần so với thông thường. Hợp chất selen có trong dược liệu được một số nước Ấn Độ và Anh sử dụng làm thuốc an thần.

Chu sa cũng được dùng ngoài da trong điều trị một số bệnh do ký sinh trùng, vi khuẩn và giúp tiêu diệt nấm. Bên cạnh đó, nó không chỉ có tác dụng chống mốc trong làm vỏ thuốc, mà còn ngăn ngừa thối rữa của vết thương và giúp giải độc cơ thể. [2]

Trong Đông y, chu sa được dùng trong hỗ trợ điều trị giấc ngủ, giúp ổn định tinh thần và giải tỏa căng thẳng

3Hướng dẫn cách sử dụng Chu sa an toàn, hiệu quả

Liều lượng khuyến cáo

Trong các bài thuốc an thần, trấn kinh, chu sa thường được dùng ở dạng bột hoặc thuốc viên với liều từ 0,3 - 1g/ngày. Bên cạnh đó, người ta còn sử dụng dược liệu để đắp ngoài hoặc rắc thuốc với lượng vừa đủ để điều trị mụn nhọt và các bệnh về da liễu thường gặp. [2], [3]

Chu sa có thể dùng ở dạng bột hoặc viên hoàn với liều từ 0,3g đến 1g

Cách sử dụng Chu sa an toàn, hiệu quả

Chu sa là một vị thuốc mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, nhưng cũng chứa một số độc tính nếu không loại bỏ các tạp chất gây hại. Do đó trước khi sử dụng, bạn cần thực hiện các bước sau:

• Nghiền nhỏ thần sa hay chu sa trong cối đá hay bát sứ.
• Dùng đá nam châm để hút hết mùn sắt lẫn trong bột.
• Thêm nước vào bột và khuấy cho đều, sau đó lắng gạn để bỏ nước phần trên. Tiếp tục lặp lại chu trình cho đến khi nước trên trong thì dừng.
• Phần cặn lắng dưới đáy chậu sẽ được che kín bằng giấy bản bịt miệng và đem phơi ngoài nắng cho tới khô thì dùng (thủy phi).

Lưu ý rằng không được nung chu sa trong lửa vì có thể gây ngộ độc hoặc nặng hơn là tử vong

4Một số bài thuốc có sử dụng Chu sa

Bài thuốc hỗ trợ điều trị suy nhược thần kinh

Chuẩn bị:

• Chu sa 4g.
• Chích cam thảo 2g.
• Đương quy 2g.
• Sinh địa 2g.
• Hoàng liên 6g.

Tiến hành:

• Thủy phi chu sa, còn các vị thuốc khác thì nghiền thành bột mịn.
• Trộn bột dược liệu với chu sa thủy phi để tạo thành hỗn hợp đồng nhất, có thể dùng máy trộn bột để hỗn hợp đều hơn, sau đó làm thành hoàn (viên thuốc).

Cách dùng: Sử dụng bài thuốc ngày 2 lần, mỗi lần dùng 3 - 4g với nước ấm (trong đó có 1 lần dùng trước khi đi ngủ).

Trong Y học cổ truyền, chu sa tác dụng lên tâm nên nó được dùng nhiều trong cải thiện sức khỏe hệ thần kinh

Bài thuốc trị cổ họng sưng đau, niêm mạc miệng bị lở loét và mụn nhọt sưng đau

Chuẩn bị:

• Chu sa 5g.
• Mang tiêu 50g.

Tiến hành:

• Chu sa đem đi thủy phi, còn mang tiêu được nghiền thành bột nhỏ.
• Trộn hỗn hợp 2 vị thuốc với nhau thành bột đồng nhất.

Cách dùng: Hòa tan một lượng nhỏ bột với nước sôi để nguội (theo chỉ định của bác sĩ, thầy thuốc).

Nhờ tác dụng thanh nhiệt, giải độc mà chu sa được dùng trong điều trị các bệnh gây ra do nóng trong người

Bài thuốc trị chứng mất ngủ

Chuẩn bị:

• Chu sa với lượng nhỏ.
• Viễn chí, đảng sâm, long nhãn nhục, phục linh, xương bồ, phục thần lấy lượng bằng nhau mỗi vị.

Tiến hành:

• Nghiền thành bột tất cả các dược liệu (trừ chu sa).
• Tẩm các dược liệu với mật ong, rồi nhào bột thành viên hoàn vừa đủ.
• Tán mịn chu sa, rồi lăn các viên thuốc vừa nhào qua bột để tạo lớp phủ ngoài.

Cách dùng: Dùng mỗi ngày 10 - 20g viên thuốc và uống vào buổi tối trước khi ngủ.

Chu sa được dùng rộng rãi trong cải thiện giấc ngủ, giúp ngủ ngon

Bài thuốc trị chứng sốt cao, co giật, lưỡi đỏ và nói sảng

Chuẩn bị:

• Chu sa, uất kim, hùng hoàng, ngưu hoàng, hoàng cầm, tê giác, sơn chi, hoàng liên mỗi vị 40g.
• Xạ hương 10g.
• Băng phiến 10g.
• Trân châu 20g.

Tiến hành:

• Tán thành bột mịn tất cả các dược liệu.
• Trộn bột mịn với mật ong, sau đó nhào thành viên (mỗi viên tương đương 4g).

Cách dùng: Chia thành 2 lần sử dụng trong ngày, mỗi lần dùng 1 viên.

Lưu ý: Nếu dùng bài thuốc này cho trẻ em, cần giảm liều lượng để đảm bảo an toàn sức khỏe.

Chu sa giúp giảm sốt nhờ tác dụng làm mát cơ thể

Bài thuốc trị nhiễm trùng gây sốt cao, hôn mê và co giật

Chuẩn bị:

• Chu sa.
• Hùng hoàng.
• Tê giác.
• Đại mao.
• Băng phiến.
• Xạ hương.
• An tức hương.
• Ngưu hoàng.
• Chế nam tinh.
• Hổ phách.
• Thiên trúc hoàng.
• Nhân sâm.
• Xạ hương

Chuẩn bị các vị thuốc với lượng bằng nhau từng vị.

Tiến hành:

• Các dược liệu được tán thành bột mịn.
• Bảo quản bột dược liệu trong các lọ kín.

Cách dùng: Hòa tan 2 - 4g (tương đương 1/2 - 1 muỗng thìa cà phê) với nước ấm, sử dụng bài thuốc từ 1 - 2 lần, mỗi ngày.

Lưu ý: Nên giảm liều lượng nếu sử dụng cho đối tượng là trẻ em để đảm bảo an toàn sức khỏe.

Trong Y học cổ truyền, chu sa được dùng giúp giảm sốt và co giật do nhiễm trùng

Bài thuốc trị uốn ván

Chuẩn bị:

• Chu sa, hổ phách mỗi vị 3g.
• Xuyên khung, bán hạ, chế xuyên ô, khương hoạt, đại hoàng, phòng phong, bạch chỉ, chế nam tinh, cương tằm mỗi vị 10g.
• Cam thảo 10g.
• Toàn yết 10g.
• Thiên ma 10g.
• Ngô công 3 con.
• Bạch phụ tử 12g.
• Thuyền thoái 10g.

Tiến hành:

• Chu sa và hổ phách được nghiền thành bột mịn, rồi đem chia thành 3 gói nhỏ với lượng bằng nhau.
• Các vị thuốc khác đem đun với 600ml nước, rồi sắc còn lại 200ml. Để nguội.

Cách dùng: Mỗi lần dùng một bao thuốc cùng với nước sắc.

Chu sa khi kết hợp cùng với các dược liệu khác giúp điều trị bệnh uốn ván hiệu quả

Bài thuốc trị gãy xương, huyết ứ, sang chấn phần mềm

Chuẩn bị:

• Chu sa 48g.
• Nhị trà 80 – 160g.
• Hồng hoa, nhũ hương, một dược mỗi vị 60g.
• Băng phiến, xạ hương mỗi vị 12g.
• Huyết kiệt 400g.

Tiến hành và cách dùng:

• Cách 1: Nghiền tán bột mịn các dược liệu, sau đó dùng 0,2 - 1g với rượu nóng.
• Cách 2: Tẩm các dược liệu với rượu, sau đó đắp trực tiếp lên chỗ đau nhức.

Tẩm bột chu sa với rượu giúp hỗ trợ hiệu quả trong làm giảm đau nhức do chấn thương

Bài thuốc trị chứng phong nhiệt gây co giật và đau đầu

Chuẩn bị:

• Chu sa 1g.
• Hoàng cầm, cúc hoa, tang diệp, câu đằng mỗi vị 10g.
• Cương tằm 6g.

Tiến hành và cách dùng:

• Sắc thuốc với tất cả các dược liệu (trừ chu sa).
• Uống nước sắc sau khi hòa cùng với chu sa.

Uống nước sắc thuốc cùng với chu sa giúp giảm sốt do thời tiết

Bài thuốc trị tiêu chảy và đau bụng kéo dài

Chuẩn bị:

• Chu sa 2g.
• Can khương 3g.
• Lưu hoàng 3g.
• Hắc phụ tử 10g.
• Quế chi 3g.

Tiến hành:

• Các dược liệu được đem tán thành các bột mịn.
• Nhào nặn bột mịn của các dược thành viên hoàn.

Cách dùng: Sử dụng 2 lần/ngày, mỗi lần dùng 3g vị thuốc với nước ấm.

Chu sa được nhào thành viên hoàn cùng với các dược liệu khác để điều trị đau bụng, tiêu chảy

Bài thuốc trị chứng táo bón

Chuẩn bị:

• Chu sa 15g.
• Lô hội 20g.

Tiến hành:

• Tán thành bột mịn hai vị thuốc lô hội và chu sa.
• Thêm một lượng rượu vừa đủ để chế thành các viên hoàn.

Cách dùng: Dùng 3g vị thuốc mỗi lần, ngày 2 lần. Có thể uống cùng với nước cơm hoặc rượu.

Chu sa được bào chế thành các viên hoàn cùng với các dược liệu khác giúp điều trị bệnh táo bón hiệu quả

5Một số lưu ý khi sử dụng Chu sa

Lưu ý khi sử dụng Chu sa

Trước khi sử dụng chu sa bạn cần lưu ý:

• Để giảm độc tố chu sa, cần phải mài tán với nước (thủy phi).
• Không sử dụng chu sa quá lâu hay liều lớn để giảm nguy cơ nhiễm độc.
• Khi dùng kết hợp chu sa với các vị thuốc khác, cần phải để nguội rồi mới cho bột chu sa/ thần sa vào uống.

Bên cạnh đó, một số đối tượng không nên sử dụng chu sa:

• Người có chức năng gan, thận kém.
• Người có cơ thể yếu, hay sợ lạnh hoặc tiêu hóa kém.

Không dùng chu sa để điều trị lâu dài hay liều lượng lớn vì có thể gây ngộ độc thủy ngân trong vị thuốc

Cách nhận biết chu sa chất lượng tốt

Dưới đây là một số cách giúp bạn nhận biết được chu sa có chất lượng tốt:

• Nếu nghiền chu sa hoặc thần sa bằng tay mà không bị dính màu đỏ vào tay thì đó là chu sa có chất lượng tốt.
• Một số nơi có thể bán chu sa nhân tạo (vermilion) nhưng không tốt bằng dược liệu từ thiên nhiên, có thể do thiếu tạp chất là muối selenua thủy ngân.

Chu sa có chất lượng tốt khi nghiền bằng tay mà không bị dính màu đỏ

Ngộ độc chu sa và cách xử trí

Dù chu sa/ thần sa được biết đến với nhiều lợi ích đáng kể cho sức khỏe nhưng vị thuốc này chứa độc tính mạnh, có thể gây ngộ độc cấp và nhiễm độc khi sử dụng. Vì vậy, trước khi sử dụng cho mục đích điều trị hoặc hỗ trợ sức khỏe, cần tham khảo các chuyên gia y tế hoặc những người có chuyên môn để đảm bảo sử dụng được liệu một cách hiệu quả và an toàn. [4], [5]

Dấu hiệu ngộ độc

Ngộ độc thủy ngân có trong chu sa hay thần sa có thể xảy ra, nếu không xử lý kịp thời có thể để lại những ảnh hưởng nghiêm trọng như thành người si ngốc nếu dùng lâu và dùng nhiều. Để sử dụng chu sa/ thần sa một cách hiệu quả, cần để ý một số biểu hiện ngộ độc trên cơ thể như răng lợi sưng đau, miệng có vị kim loại, cơ thể bồn chồn khó chịu, tay chân run rẩy, rối loạn tiêu hóa (đau bụng, tiêu chảy), chán ăn, suy giảm ham muốn và chức năng gan, thận.

Cách xử trí khi ngộ độc

Khi ngộ độc chu sa, bạn có thể xử trí bằng một trong những cách sau để giải độc tạm thời trước khi đến bệnh viện hay trạm xá gần nhất:

• Dùng dung dịch bicarbonat natri 2% hoặc nước ấm để rửa dạ dày.
• Uống nước sắc từ hạt đậu xanh hoặc sữa pha lòng trắng trứng.
• Sử dụng bài thuốc Hoàng liên giải độc thang (gồm chi tử, hoàng bá, hoàng liên, hoàng cầm, mỗi vị 8 – 12g) kết hợp với kim ngân hoa để giải độc.

Tuy nhiên, các phương pháp này chỉ mang tác dụng giải độc tạm thời khi ngộ độc thủy ngân trong chu sa. Để xử lý tốt nhất và can thiệp kịp thời, cần đưa bệnh nhân đến bệnh viện hay trạm xá gần nhất để được chăm sóc sức khỏe hiệu quả và điều trị kết hợp với phác đồ điều trị y khoa hiện đại.

Ngộ độc thủy ngân trong chu sa có thể giải độc bằng bài thuốc Hoàng liên giải độc thang

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về các tác dụng của chu sa và một số bài thuốc để sử dụng dược liệu trong hỗ trợ điều trị bệnh một cách hiệu quả và an toàn. Nếu thấy những thông tin này hữu ích, bạn hãy chia sẻ bài viết đến mọi người nhé!