Ngộ độc paracetamol: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Paracetamol là một loại thuốc giảm đau, hạ sốt phổ biến và được sử dụng rộng rãi trong nhiều bệnh lý. Tuy nhiên, nếu sử dụng paracetamol không đúng cách lại có thể dẫn đến ngộ độc, làm ảnh hưởng đến sức khỏe. Cùng tìm hiểu về ngộ độc paracetamol qua bài viết dưới đây nhé!

1Ngộ độc paracetamol là gì?

Paracetamol hay acetaminophen là hoạt chất có trong nhiều thuốc giảm đau, hạ sốt phổ biến và được chứng minh an toàn khi sử dụng. Mặc dù vậy, paracetamol là thuốc được chuyển hóa và đào thải qua gan nên khi sử dụng với liều cao (quá liều) có thể dẫn đến ngộ độc paracetamol.

Thông thường liều paracetamol được khuyến cáo tối đa là khoảng 4g (tương đương 8 viên 500mg) trong 24 giờ. Nếu sử dụng quá liều lượng trên có thể dẫn đến tình trạng tổn thương tế bào gan, thậm chí suy gan.[1]

Ngộ độc paracetamol xảy ra sau sử dụng quá liều thuốc gây tổn thương gan

2Nguyên nhân gây ngộ độc paracetamol

Thông thường, paracetamol là một loại thuốc tương đối an toàn và có thể sử dụng dài ngày. Tuy nhiên, khi vào cơ thể, paracetamol sẽ được chuyển hóa tại gan trước khi phát huy tác dụng. Vì thế, một số ít trường hợp suy giảm chức năng gan hoặc dùng quá liều paracetamol có thể xuất hiện tình trạng ngộ độc, chẳng hạn như:

• Người lạm dụng rượu, bia.
• Bệnh nhân suy gan, viêm gan.
• Người suy dinh dưỡng.
• Điều trị paracetamol phối hợp với các thuốc chống lao, thuốc chống động kinh hoặc thuốc giảm đau thần kinh lâu ngày.[1]

Người lạm dụng rượu bia sẽ dễ bị ngộ độc paracetamol hơn

3Dấu hiệu ngộ độc paracetamol

Các dấu hiệu của ngộ độc paracetamol rất đa dạng, phụ thuộc vào liều lượng và thời gian sử dụng thuốc. Các biểu hiện theo từng giai đoạn ngộ độc bao gồm:

Giai đoạn 1

Giai đoạn 1 là giai đoạn ngộ độc sớm, xuất hiện sau khi người bệnh dùng quá liều paracetamol dưới 24 giờ. Hầu hết bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng đặc trưng, một số ít có thể cảm thấy buồn nôn hoặc nôn mửa.

Nôn mửa có thể là triệu chứng của ngộ độc paracetamol giai đoạn đầu

Giai đoạn 2

Giai đoạn 2 thường gặp sau khi bệnh nhân sử dụng quá liều paracetamol từ 1 - 3 ngày. Một số triệu chứng đặc trưng ở giai đoạn này gồm:

• Đau bụng: đau tức, khó chịu vùng bụng trên bên phải là triệu chứng thường gặp nhất.
• Tăng men gan: các chỉ số AST, ALT tăng nhân lên đến 15.000 - 20.000 IU/l. Trong khi chẩn đoán viêm gan nhiễm độc nếu nồng độ ALT hoặc AST > 1000 IU/l. Sau đó, men gan có thể trở về bình thường.
• Rối loạn đông máu: giảm tỷ lệ prothrombin, tăng thời gian thời gian đông máu và tăng bilirubin.
  Một số ít có thể gặp tình trạng suy thận (hoại tử ống thận).

Đau bụng vùng gan có thể là triệu chứng của bệnh ở giai đoạn 2

Giai đoạn 3

Giai đoạn 3 thường xuất hiện ở những bệnh nhân nặng khi đã tiến triển thành suy gan tối cấp, hay gặp sau ngộ độc 3 - 4 ngày. Một số triệu chứng của giai đoạn này gồm:

• Vàng da, vàng mắt.
• Rối loạn đông máu.
• Bệnh não gan gây rối loạn thần kinh do tăng amoniac trong máu.
• Tăng nồng độ amylase trong máu.
• Suy đa tạng hoặc toan chuyển hóa.

Giai đoạn 4

Giai đoạn 4 hay còn được gọi là giai đoạn hồi phục, thường xuất hiện sau khi ngộ độc paracetamol từ 5 ngày đến khoảng 2 tuần. Khi đó, các tế bào gan được khôi phục cả về cấu trúc và chức năng gần như bình thường.[1]

4Chẩn đoán ngộ độc paracetamol

Việc chẩn đoán ngộ độc paracetamol thường không khó với các trường hợp có biểu hiện rõ ràng. Tuy nhiên, với một số trường hợp ngộ độc nặng, tiến triển nhanh thì việc chẩn đoán có thể khó khăn hơn và cần dựa vào thăm khám cũng như các kết quả cận lâm sàng.

Một số phương pháp chẩn đoán ngộ độc paracetamol bao gồm:

• Hỏi bệnh: bác sĩ sẽ hỏi bệnh nhân hoặc người thân về các bệnh lý mạn tính, những loại thuốc đang điều trị cũng như liều lượng thuốc paracetamol đã được sử dụng.
• Thăm khám lâm sàng: dựa vào các triệu chứng tổn thương và suy tế bào gan cấp như vàng mắt, vàng da, đau bụng hạ sườn phải hoặc nôn mửa tiến triển nhanh có thể gợi ý cho bác sĩ về tình trạng ngộ độc paracetamol.
• Xét nghiệm máu: bác sĩ có thể cho người bệnh làm định lượng nồng độ paracetamol trong máu hoặc đánh giá các chỉ số men gan AST/ALT để chẩn đoán mức độ và giai đoạn của quá trình ngộ độc.[1]

Xét nghiệm máu có thể giúp bác sĩ chẩn đoán mức độ và giai đoạn ngộ độc

5Khi nào cần gặp bác sĩ

Khi có các dấu hiệu sau

Ngộ độc paracetamol có thể gây ra nhiều biến chứng có hại cho tế bào gan và sức khỏe. Do đó, bạn nên đến gặp bác sĩ sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Sử dụng nhiều hơn 8 viên paracetamol/ngày mà không có sự theo dõi và hướng dẫn của bác sĩ.
• Đau tức vùng bụng trên bên phải.
• Vàng da, vàng mắt.
• Đầy bụng, buồn nôn hoặc nôn mửa.

Vàng da sau dùng thuốc paracetamol là dấu hiệu cần gặp bác sĩ sớm

Nơi khám chữa bệnh

Khi có những triệu chứng nghi ngờ ngộ độc paracetamol, bạn nên nhanh chóng đưa người bệnh đến các cơ sở y tế gần nhất để được điều trị kịp thời. Ngoài ra, bạn có thể tham khảo một số địa chỉ uy tín sau:

• Tp.Hồ Chí Minh: Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Thống Nhất, Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch…
• Hà Nội: Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện E Trung ương, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108…

6Cách điều trị ngộ độc paracetamol

Bên cạnh việc cấp cứu giúp đảm bảo tính mạng của người bệnh thì quá trình điều trị ngộ độc paracetamol cần chú trọng vào quá trình loại bỏ thuốc dư thừa ra khỏi cơ thể và tăng cường bảo vệ tế bào gan. Vì thế, tùy theo từng giai đoạn, mức độ và đặc điểm của bệnh nhân mà bác sĩ có thể lựa chọn các phương pháp điều trị khác nhau.

Một số biện pháp điều trị ngộ độc paracetamol thường dùng hiện nay gồm:

Loại bỏ chất độc (rửa dạ dày)

Rửa dạ dày là phương pháp điều trị tốt đối với những bệnh nhân ngộ độc paracetamol đến sớm, thường trong 1 giờ đầu tiên. Ngoài ra, phương pháp này có thể dùng sau 1 tiếng hơn đối với những người có tình trạng giảm nhu động dạ dày hoặc uống paracetamol ở dạng giải phóng chậm.

Khi rửa dạ dày, bác sĩ sẽ tiến hành sử dụng khoảng 3 - 5 lít dịch được pha theo tỷ lệ 5g muối/lít để tháo rửa nhiều lần. Nhờ đó, có thể làm loãng và loại bỏ bớt paracetamol đi vào máu gây độc cho gan.

Rửa dạ dày là một biện pháp giúp điều trị ngộ độc paracetamol ở giai đoạn đầu

Than hoạt tính

Than hoạt tính cũng được sử dụng để loại bỏ paracetamol trong những trường hợp ngộ độc sớm do khả năng hấp phụ chất độc và đào thảo ra ngoài. Liều sử dụng than hoạt tính theo từng lứa tuổi như sau:

• Người lớn: 50-100g.
• Trẻ em: 1-2g/kg.

Sử dụng N-acetylcysteine ​​(NAC)

N-acetylcysteine là hoạt chất đối kháng (giải độc) đặc hiệu của paracetamol. NAC nên được dùng đối với các trường hợp ngộ độc paracetamol trong vòng 8 giờ và duy trì trong 20 - 72 giờ để đạt hiệu quả giải độc cũng như bảo vệ tế bào gan.

Sử dụng N-acetylcysteine giúp điều trị đặc hiệu với ngộ độc paracetamol

Cụ thể với từng nhóm bệnh nhân, việc điều trị ngộ độc paracetamol sẽ có những đặc điểm riêng như:

Trường hợp ngộ độc cấp tính

Các trường hợp ngộ độc paracetamol cấp tính cần được điều trị theo khoảng thời gian từ khi ngộ độc đến lúc vài viện, bao gồm:

• Từ 1 - 8 giờ sau ngộ độc: định lượng paracetamol trong máu, điều trị N-acetylcysteine với những trường hợp nồng độ thuốc vượt ngưỡng hoặc thuốc ở dạng giải phóng chậm.
• Từ 8 - 24 giờ sau ngộ độc: truyền N-acetylcysteine ngay khi vào viện. Sau đó tiến hành định lượng nồng độ paracetamol trong máu, men gan AST/ALT để cân nhắc tiếp tục sử dụng NAC.
• Trên 24 giờ hoặc không rõ thời gian ngộ độc: truyền ngay N-acetylcysteine sau đó đánh giá nồng độ thuốc trong máu, chức năng gan thận, xét nghiệm đông cầm máu để lựa chọn điều trị bước tiếp theo.

Ngộ độc mạn tính

Các trường hợp ngộ độc paracetamol mạn tính do dùng quá liều lâu ngày, quá trình điều trị có thể khó khăn hơn. Một số bước điều trị bệnh gồm:

• Truyền thuốc giải độc N-acetylcysteine.
• Định lượng lại nồng độ paracetamol máu và men gan AST/ALT để cân nhắc điều trị tiếp NAC đường uống hoặc truyền tĩnh mạch.
• Trường hợp bệnh nhân nôn mửa nhiều cần sử dụng thuốc chống nôn tích cực metoclopramide, diphenhydramine.
• Theo dõi sát thể trạng của bệnh nhân, cân bằng lượng dịch vào - ra, bổ sung điện giải.
• Trường hợp nặng có thể cần phải lọc máu hoặc ghép gan.

Phụ nữ có thai

Paracetamol là thuốc hạ sốt, giảm đau được chứng minh là an toàn cho phụ nữ có thai. Tuy nhiên, sử dụng quá liều paracetamol có thể gây độc cho thai nhi vì thuốc có thể đi qua rau thai và được chuyển hóa tại gan của thai nhi sau 14 tuần gây sảy thai, thai chết lưu.

Do đó, với phụ nữ có thai khi ngộ độc paracetamol cần dùng thuốc giải độc N-acetylcysteine với liều tương tự với người lớn.

Phụ nữ mang thai bị ngộ độc paracetamol cần được điều trị với N-acetylcysteine trong viện

Người nghiện rượu

Người nghiện rượu thường có nguy cơ ngộ độc paracetamol cao hơn bình thường do gan giảm dự trữ glutathione và tăng tạo NAPQI do cồn kích thích enzyme CYP2E1. Vì thế, việc chẩn đoán và điều trị ngộ độc paracetamol ở nhóm đối tượng này cần nhanh chóng và chính xác.

Dùng paracetamol quá nhiều và điều trị nhiều lần

Với những bệnh nhân sử dụng paracetamol quá nhiều và nhiều lần thì khi có những dấu hiệu ngộ độc, cần phải nhập viện ngay. Khi đó, người bệnh sẽ được làm các xét nghiệm như đánh giá Nồng độ paracetamol máu, men gan AST/ALT, bilirubin, đông máu.

Đồng thời, bệnh nhân cần được điều trị giải độc paracetamol bằng N-acetylcysteine ngay mà không cần chờ kết quả xét nghiệm.[2][1]

7Biện pháp phòng ngừa ngộ độc paracetamol

Bạn có thể phòng ngừa ngộ độc paracetamol bằng một số biện pháp đơn giản sau:

• Sử dụng đúng liều lượng paracetamol được khuyến cáo: người lớn từ 325 – 650mg/lần, cách nhau 4 - 6 giờ; trẻ em: 10 - 15mg/kg/lần, cách nhau 4 - 8 giờ.
• Bảo quản thuốc ở nơi an toàn, xa tầm với của trẻ em.
• Không tự ý kết hợp sử dụng từ 2 loại thuốc trở lên khi chưa được sự cho phép của bác sĩ để tránh quá liều hoặc tương tác thuốc.
• Không dùng thuốc có chứa thành phần paracetamol khi uống rượu.[3][1]

Bạn nên sử dụng paracetamol đúng liều lượng và thời gian để phòng ngừa ngộ độc

Hy vọng bài viết trên đã đem đến cho bạn nhiều kiến thức bổ ích về ngộ độc paracetamol. Bạn hãy chia sẻ ngay bài viết này cho người thân và bạn bè xung quanh để cùng nhau sử dụng thuốc an toàn nhé!