Dị ứng gây ra nhiều triệu chứng khó chịu như ngứa, nổi mẩn, hắt hơi, sổ mũi hoặc khó thở. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách phòng tránh dị ứng sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe. Hãy cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây nhé!
1Dị ứng là gì?
Dị ứng là phản ứng quá mức của hệ miễn dịch khi cơ thể tiếp xúc với một chất vốn không gây hại cho đa số mọi người. Những chất này được gọi là dị nguyên, có thể là phấn hoa, bụi nhà, lông thú cưng, thực phẩm, thuốc, nọc côn trùng, mỹ phẩm hoặc hóa chất.
Khi người có cơ địa nhạy cảm tiếp xúc với dị nguyên, hệ miễn dịch nhận diện nhầm đó là yếu tố nguy hiểm và kích hoạt phản ứng bảo vệ, làm giải phóng histamin cùng nhiều chất trung gian gây viêm khác. Đây là nguyên nhân dẫn đến các biểu hiện quen thuộc như ngứa, nổi mẩn, hắt hơi, chảy nước mũi, sưng phù hoặc khó thở. [1]
Dị ứng là phản ứng quá mức của hệ miễn dịch khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên
2Nguyên nhân gây ra phản ứng dị ứng
Phản ứng dị ứng xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mạnh với dị nguyên. Ở lần tiếp xúc đầu tiên, cơ thể có thể ghi nhớ dị nguyên và tạo ra kháng thể đặc hiệu. Khi tiếp xúc lại, hệ miễn dịch nhanh chóng kích hoạt phản ứng viêm, khiến cơ thể giải phóng histamin và nhiều hóa chất khác.
Có nhiều nguyên nhân khiến một người dễ bị dị ứng hơn, bao gồm yếu tố di truyền, cơ địa nhạy cảm, tiền sử mắc hen suyễn, viêm mũi dị ứng, chàm da hoặc dị ứng thực phẩm. Bên cạnh đó, môi trường sống nhiều khói bụi, ô nhiễm, nấm mốc, hóa chất tẩy rửa, lông thú cưng hoặc thời tiết thay đổi đột ngột cũng có thể làm tăng nguy cơ khởi phát phản ứng dị ứng.
Một số trường hợp bị dị ứng sau khi dùng thuốc, ăn thực phẩm lạ, bị côn trùng đốt hoặc tiếp xúc với mỹ phẩm, cao su latex, kim loại và các chất gây kích ứng khác. [2]
3Các loại dị ứng thường gặp
Dị ứng đường hô hấp
Dị ứng đường hô hấp thường xảy ra khi người bệnh hít phải các dị nguyên trong không khí như phấn hoa, mạt bụi nhà, nấm mốc, lông chó mèo, gián, khói thuốc lá hoặc bụi mịn. Khi các dị nguyên này tiếp xúc với niêm mạc mũi, họng hoặc phế quản, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng viêm, khiến niêm mạc sưng nề, tăng tiết dịch và làm đường thở trở nên nhạy cảm hơn.
Người bị dị ứng đường hô hấp thường có các biểu hiện như hắt hơi liên tục, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong, ngứa mũi, ngứa họng, ho khan, đỏ mắt, chảy nước mắt hoặc khò khè. Triệu chứng có thể xuất hiện theo mùa, đặc biệt khi lượng phấn hoa tăng cao, nhưng cũng có thể kéo dài quanh năm nếu dị nguyên tồn tại thường xuyên trong nhà.
Dị ứng thực phẩm
Dị ứng thực phẩm là phản ứng bất thường của hệ miễn dịch sau khi ăn hoặc tiếp xúc với một loại thực phẩm nhất định. Chỉ một lượng rất nhỏ thực phẩm gây dị ứng cũng có thể kích hoạt triệu chứng ở người nhạy cảm. Những thực phẩm thường liên quan đến dị ứng gồm sữa, trứng, đậu phộng, các loại hạt cây, cá, tôm, cua, sò, lúa mì và đậu nành.
Triệu chứng dị ứng thực phẩm có thể xuất hiện trong vài phút đến vài giờ sau khi ăn. Người bệnh có thể bị ngứa miệng, sưng môi, sưng lưỡi, nổi mề đay, đau bụng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, ho, khò khè hoặc khó thở. Trong trường hợp nặng, dị ứng thực phẩm có thể dẫn đến sốc phản vệ.
Một số loại thực phẩm có thể gây dị ứng với người cơ địa nhạy cảm
Dị ứng da
Dị ứng da là tình trạng da phản ứng khi tiếp xúc với dị nguyên hoặc khi cơ thể phản ứng với tác nhân đi vào qua đường ăn uống, hô hấp hoặc thuốc. Biểu hiện thường gặp gồm đỏ da, ngứa, nổi mẩn, mề đay, sưng phù, khô da, bong tróc hoặc phồng rộp. Các tác nhân thường gây dị ứng da gồm mỹ phẩm, nước hoa, xà phòng, hóa chất tẩy rửa, thuốc bôi, kim loại như niken, cao su latex, thực vật, côn trùng, thực phẩm hoặc thuốc uống.
Dị ứng da có thể xuất hiện tại vùng tiếp xúc trực tiếp với dị nguyên hoặc lan rộng toàn thân. Người bệnh nên ngừng sử dụng sản phẩm nghi ngờ gây dị ứng, rửa sạch vùng da tiếp xúc, tránh gãi mạnh và theo dõi diễn tiến triệu chứng.
Dị ứng thuốc
Bất kỳ loại thuốc nào cũng có khả năng gây dị ứng, nhưng một số nhóm thường gặp hơn gồm kháng sinh, thuốc giảm đau kháng viêm, thuốc gây mê, thuốc chống co giật hoặc thuốc cản quang. Dị ứng thuốc khác với tác dụng phụ thông thường vì có liên quan đến đáp ứng miễn dịch và có thể nghiêm trọng hơn khi người bệnh dùng lại thuốc đó.
Biểu hiện dị ứng thuốc có thể bao gồm phát ban, nổi mề đay, ngứa, sốt, sưng mặt, sưng môi, khó thở, khò khè hoặc tụt huyết áp. Một số phản ứng nặng có thể gây tổn thương da nghiêm trọng hoặc sốc phản vệ.
Dị ứng thuốc có thể dẫn đến sốc phản vệ nghiêm trọng
Dị ứng do côn trùng
Dị ứng do côn trùng thường liên quan đến nọc của ong, kiến lửa, ong bắp cày hoặc một số loài côn trùng đốt khác. Với đa số người, vết đốt chỉ gây đau, đỏ, sưng nhẹ và tự giảm sau vài giờ đến vài ngày. Tuy nhiên, ở người có cơ địa dị ứng, nọc côn trùng có thể kích hoạt phản ứng mạnh hơn, gây sưng lớn tại chỗ hoặc phản ứng toàn thân.
4Triệu chứng của phản ứng dị ứng
Tuỳ thuộc vào tác nhân dị nguyên mà triệu chứng của phản ứng dị ứng có thể khác nhau. Các triệu chứng thường gặp bao gồm:
- Ở mũi và đường hô hấp: Hắt hơi, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong, ngứa mũi, ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở. Những biểu hiện này thường gặp trong dị ứng phấn hoa, bụi nhà, nấm mốc, lông thú cưng hoặc hen dị ứng.
- Ở mắt: Đỏ mắt, ngứa mắt, chảy nước mắt, sưng mí mắt hoặc cảm giác cộm mắt. Triệu chứng thường nặng hơn khi tiếp xúc với phấn hoa, bụi hoặc lông động vật.
- Ở da: Nổi mề đay, phát ban, đỏ da, ngứa, sưng phù, khô nứt hoặc bong tróc. Nếu người bệnh gãi nhiều, da có thể trầy xước và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
- Ở hệ tiêu hóa: Đau bụng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy hoặc đầy bụng sau khi ăn một số thực phẩm. Nhóm triệu chứng này thường gặp trong dị ứng thực phẩm.
- Toàn thân: Mệt lả, chóng mặt, vã mồ hôi, sưng môi, sưng lưỡi, tụt huyết áp hoặc ngất. Đây là những dấu hiệu cảnh báo phản ứng dị ứng nặng và cần được xử trí y tế ngay.
5Sốc phản vệ: Biến chứng dị ứng nguy hiểm nhất
Dấu hiệu nhận biết sốc phản vệ
Sốc phản vệ là phản ứng dị ứng nghiêm trọng, xảy ra nhanh và có thể đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. Sốc phản vệ thường tác động đồng thời đến nhiều cơ quan như da, đường hô hấp, tim mạch và tiêu hóa. Tình trạng này có thể xuất hiện sau khi ăn thực phẩm gây dị ứng, dùng thuốc, bị côn trùng đốt hoặc tiếp xúc với cao su latex.
Người bệnh có thể bắt đầu bằng ngứa, nổi mề đay hoặc cảm giác khó chịu, sau đó nhanh chóng khó thở, sưng họng, tụt huyết áp hoặc mất ý thức. Vì vậy, sốc phản vệ luôn được xem là tình huống cấp cứu, đặc biệt ở người từng có tiền sử dị ứng nặng hoặc phản vệ trước đó.
Cách xử lý khẩn cấp khi bị sốc phản vệ
Khi nghi ngờ sốc phản vệ, người bệnh cần được xử trí ngay lập tức thay vì chờ triệu chứng tự giảm. Các bước xử lý khẩn cấp nên thực hiện gồm:
- Gọi cấp cứu ngay: Liên hệ số cấp cứu tại địa phương hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
- Dùng epinephrine nếu có chỉ định: Nếu người bệnh có bút tiêm epinephrine tự động và đã được hướng dẫn sử dụng, cần dùng ngay khi xuất hiện dấu hiệu phản vệ.
- Đặt người bệnh ở tư thế an toàn: Cho người bệnh nằm xuống, nâng chân nhẹ nếu có thể và tránh để họ đứng dậy đột ngột.
- Loại bỏ dị nguyên nếu còn tiếp xúc: Ngừng ăn thực phẩm nghi ngờ, rời khỏi khu vực có côn trùng hoặc loại bỏ ngòi côn trùng nếu thấy rõ và có thể thực hiện an toàn.
- Theo dõi hô hấp và ý thức: Nếu người bệnh ngừng thở, mất ý thức hoặc tím tái, cần thực hiện sơ cứu theo hướng dẫn của nhân viên y tế hoặc người được đào tạo.
- Không chủ quan sau khi triệu chứng giảm: Phản ứng có thể tái phát, vì vậy người bệnh vẫn cần được theo dõi tại cơ sở y tế.
6Cách chẩn đoán dị ứng
Chẩn đoán dị ứng thường bắt đầu từ việc bác sĩ khai thác tiền sử bệnh, các triệu chứng gặp phải, thời điểm xuất hiện phản ứng và những yếu tố nghi ngờ gây dị ứng như thực phẩm, thuốc, phấn hoa, lông thú cưng, bụi nhà hoặc hóa chất. Việc ghi nhận tần suất, mức độ nặng nhẹ và hoàn cảnh xảy ra triệu chứng sẽ giúp bác sĩ khoanh vùng nguyên nhân, từ đó lựa chọn phương pháp kiểm tra phù hợp.
Bên cạnh thăm khám lâm sàng, người bệnh có thể được chỉ định thực hiện một số xét nghiệm như test lẩy da, xét nghiệm máu đo kháng thể IgE đặc hiệu hoặc thử nghiệm loại trừ - tái tiếp xúc dưới sự giám sát y tế. Trong một số trường hợp phức tạp, bác sĩ chuyên khoa dị ứng - miễn dịch sẽ đánh giá thêm để phân biệt dị ứng với các bệnh lý có triệu chứng tương tự, giúp đưa ra hướng điều trị và phòng tránh hiệu quả.
Bác sĩ có thể thực hiện test lẩy da để xác định nguyên nhân gây dị ứng
7Các phương pháp điều trị dị ứng
Thuốc kháng histamin
Thuốc kháng histamin là nhóm thuốc thường được sử dụng để giảm các triệu chứng do histamin gây ra như ngứa, hắt hơi, chảy nước mũi, nổi mề đay hoặc chảy nước mắt. Thuốc có thể được dùng dưới nhiều dạng như viên uống, siro, thuốc nhỏ mắt hoặc thuốc xịt mũi. Một số thuốc kháng histamin thế hệ cũ có thể gây buồn ngủ, trong khi các thuốc thế hệ mới thường ít gây buồn ngủ hơn.
Thuốc thông mũi
Thuốc thông mũi có tác dụng giảm nghẹt mũi bằng cách làm co mạch máu ở niêm mạc mũi, từ đó giúp người bệnh dễ thở hơn. Thuốc có thể ở dạng uống hoặc dạng xịt mũi, thường được dùng trong các đợt nghẹt mũi do viêm mũi dị ứng. Khi sử dụng đúng cách và trong thời gian ngắn, thuốc có thể giúp cải thiện nhanh tình trạng khó chịu, đặc biệt vào ban đêm.
Liệu pháp miễn dịch
Liệu pháp miễn dịch là phương pháp điều trị dài hạn nhằm giúp cơ thể giảm nhạy cảm với dị nguyên theo thời gian. Phương pháp này thường được cân nhắc cho người bị dị ứng hô hấp, dị ứng phấn hoa, bụi nhà, nọc côn trùng hoặc một số trường hợp cụ thể khác khi triệu chứng kéo dài, tái phát thường xuyên hoặc không kiểm soát tốt bằng thuốc thông thường. [3]
8Khi nào bạn cần đến gặp bác sĩ?
Bạn nên đến gặp bác sĩ nếu triệu chứng dị ứng kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, học tập, công việc và sinh hoạt hằng ngày. Những biểu hiện như nghẹt mũi dai dẳng, ho kéo dài, khò khè, nổi mề đay thường xuyên, đau bụng sau khi ăn một số thực phẩm hoặc phát ban sau khi dùng thuốc đều cần được đánh giá để xác định nguyên nhân chính xác.
Ngoài ra, người bệnh cần đi khám sớm nếu từng có phản ứng dị ứng nặng, từng bị sốc phản vệ, có bệnh hen suyễn kèm dị ứng hoặc không chắc mình bị dị ứng với yếu tố nào. Riêng các dấu hiệu như khó thở, sưng môi, sưng lưỡi, sưng họng, chóng mặt, tụt huyết áp, ngất, đau bụng dữ dội hoặc nổi mề đay lan nhanh toàn thân cần được xử trí cấp cứu ngay.
9Cách phòng ngừa và quản lý dị ứng hiệu quả
Để phòng ngừa và quản lý dị ứng hiệu quả, người bệnh cần xác định rõ tác nhân gây dị ứng, hạn chế tiếp xúc với dị nguyên và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ. Một số biện pháp cần lưu ý gồm:
- Tránh tác nhân gây dị ứng: Hạn chế tiếp xúc với thực phẩm, thuốc, phấn hoa, bụi nhà, nấm mốc, lông thú cưng hoặc côn trùng từng gây phản ứng.
- Giữ môi trường sống sạch: Vệ sinh nhà cửa thường xuyên, giặt chăn ga, hút bụi và kiểm soát độ ẩm để giảm dị nguyên.
- Dùng thuốc đúng hướng dẫn: Sử dụng thuốc kháng histamine, thuốc xịt mũi hoặc thuốc điều trị khác theo chỉ định của bác sĩ.
- Chuẩn bị phương án xử trí khẩn cấp: Người có nguy cơ sốc phản vệ nên mang theo bút tiêm epinephrine nếu được kê đơn và biết cách nhận diện dấu hiệu nguy hiểm.
- Tái khám khi cần thiết: Nếu triệu chứng kéo dài, tái phát hoặc nặng hơn, nên gặp bác sĩ chuyên khoa để được điều chỉnh điều trị.
Bạn cần tránh xa tác nhân gây dị ứng
Để kiểm soát tình trạng bị dị ứng hiệu quả, người bệnh nên hạn chế tiếp xúc với dị nguyên, dùng thuốc đúng hướng dẫn và theo dõi các dấu hiệu bất thường của cơ thể. Nếu triệu chứng kéo dài, ngày càng nặng hoặc xuất hiện khó thở, sưng môi, sưng họng, chóng mặt, ngất, cần đến cơ sở y tế ngay để được thăm khám và xử trí kịp thời. Nếu thấy bài viết hay, hãy chia sẻ ngay cho người thân và bạn bè cùng biết nhé!
Nguồn tham khảo
Xem thêm 
