Sa sút trí tuệ mạch máu là bệnh lý suy giảm nhận thức, trí nhớ có liên quan đến các tổn thương mạch máu não. Đây là dạng sa sút trí tuệ phổ biến thứ 2, sau Alzheimer. Cùng tìm hiểu về bệnh sa sút trí tuệ mạch máu qua bài viết dưới đây nhé!
1Sa sút trí tuệ mạch máu là gì?
Sa sút trí tuệ mạch máu là bệnh lý được đặc trưng bởi tình trạng giảm sút về khả năng ghi nhớ, lập luận, phán đoán hoặc lập kế hoạch. Các biểu hiện trên xuất hiện sau khi tế bào thần kinh bị thiếu máu nuôi do một số bệnh lý mạch máu như:
- Xơ vữa động mạch.
- Hẹp động mạch.
- Đột quỵ.
Sa sút trí tuệ là bệnh lý phổ biến thứ 2 trong nhóm các bệnh sa sút trí tuệ, sau Alzheimer. Phần lớn người bệnh được chẩn đoán bệnh sau 65 tuôit và triệu chứng có thể nặng dần theo thời gian.[1]
Sa sút trí tuệ mạch máu là bệnh giảm sút trí tuệ, nhận thức do bệnh lý mạch máu
2Các loại sa sút trí tuệ mạch máu
Tùy theo nguyên nhân gây bệnh, vị trí tổn thương, triệu chứng và tiến triển mà người ta thường chia sa sút trí tuệ mạch máu thành 4 dạng với các đặc trưng dưới đây:[2]
Sa sút trí tuệ mạch máu dưới vỏ não
Sa sút trí tuệ mạch máu dưới vỏ não là nhóm bệnh có phổ biến nhất do những tổn thương tại mạch máu nhỏ nằm sâu trong não. Khi các thành mạch nhỏ này bị xơ cứng và dày lên sẽ gây giảm lưu lượng máu đến vùng não chi phối. Từ đó khiến các tế bào thần kinh thiếu hụt oxy và chết dần đi.
Do các những mạch máu sâu này thường tại lớp dưới vỏ - tham gia vào quá trình kết nối và xử trí thông tin. Vì thế, bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng như:
- Suy giảm về trí nhớ và tư duy.
- Thay đổi hành vi, tính cách.
- Tiểu tiện không tự chủ.
Tuy nhiên, các triệu chứng của sa sút trí tuệ thường ổn định và tiến triển chậm hơn so với các dạng bệnh khác.
Sa sút trí tuệ mạch máu dưới vỏ não là dạng bệnh phổ biến nhất
Sa sút trí tuệ liên quan đến đột quỵ
Sa sút trí tuệ liên quan đến đột quỵ là bệnh lý xảy ra khi nguồn máu cung cấp cho tế bào não bị cắt đứt một cách đột ngột, thường gặp sau:
- Nhồi máu não do huyết khối.
- Xuất huyết não ở bệnh nhân tăng huyết áp, dị dạng động tĩnh mạch.
Tuy nhiên, không phải tất cả bệnh nhân đột quỵ đều phát triển thành sa sút trí tuệ trong tương lai. Theo thống kê, có khoảng 1/5 trường hợp tiến triển thành bệnh sau 6 tháng đột quỵ cũng như nguy cơ tái phát khá cao liên quan đến các bệnh lý tim mạch.
Tùy vào từng vùng não bị tổn thương mà người bệnh sa sút trí tuệ liên liên quan đến đột quỵ có thể xuất hiện các triệu chứng khác nhau như:
Đặc biệt, nếu người bệnh được phục hồi chức năng sớm và đầy đủ có thể giúp cải thiện hoặc ổn định triệu chứng của bệnh, nhất là trong vài tuần đến tháng đầu sau đột quỵ.
Người bệnh sa sút trí tuệ liên quan đến đột quỵ có thể bị yếu liệt tay chân
Sa sút trí tuệ đa nhồi máu
Sa sút trí tuệ đa nhồi máu là bệnh lý xuất hiện do nhiều cơn đột quỵ nhỏ xảy ra liên tiếp nhau. Phổ biến nhất thường là cơn nhồi máu não thoáng qua (TIA) với các biểu hiện tương tự với đột quỵ nhưng diễn ra trong thời gian ngắn và tự hồi phục.
Dù không có nhiều biểu hiện rõ ràng nhưng những vùng não bị tổn thương vẫn tồn tại các ổ nhồi máu nhỏ. Nếu xuất hiện nhiều ổ nhồi máu trong thời gian dài thì chúng có thể tích tụ lại với nhau dẫn đến sa sút trí tuệ do gây ảnh hưởng đến trí nhớ, tư duy và lập luận.
Sa sút trí tuệ mạch máu có thể xuất hiện sau nhiều cơn đột quỵ gây ổ nhồi máu nhỏ
Sa sút trí tuệ hỗn hợp
Sa sút trí tuệ hỗn hợp là một dạng bệnh phổ biến, cứ 10 bệnh nhân sa sút trí tuệ sẽ có ít nhất 1 người thuộc nhóm bệnh này. Đây là tình trạng sa sút trí tuệ do nhiều nguyên nhân kết hợp, phổ biến nhất là bệnh Alzheimer kết hợp với sa sút trí tuệ mạch máu.
3Nguyên nhân sa sút trí tuệ mạch máu
Các tế bào thần kinh được cấp máu bởi nhiều nhánh mạch máu nhỏ giúp chúng thực hiện chức năng dẫn truyền và xử lý thông tin. Vì thế, các nguyên nhân gây tổn thương mạch máu làm giảm cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho tế bào thần kinh hoạt động đều có thể là nguyên nhân gây ra bệnh sa sút trí tuệ mạch máu.
Một số nguyên nhân dẫn đến bệnh sa sút trí tuệ mạch máu gồm:
- Đột quỵ nhồi máu não: xảy ra do các cục huyết khối nhỏ di chuyển vào lòng mạch gây bít tắc hoặc vỡ mảng xơ vữa động mạch não.
- Đột quỵ xuất huyết: thường gặp ở người tăng huyết áp khiến thành mạch yếu đi, tăng xơ hóa và dễ vỡ khi có tác động tự bên ngoài hoặc tăng huyết áp không kiểm soát.
- Hẹp mạch máu não: kích thước lòng mạch máu não bị thu hẹp có thể làm giảm tốc độ dòng chảy, giảm cung cấp dưỡng chất cho tế bào thần kinh và dẫn đến sự sa sút về nhận thức - tư duy. Tình trạng này thường gặp trong quá trình lão hóa, tăng huyết áp, xơ vữa động mạch hoặc biến chứng của đái tháo đường.[1]
Các mảng xơ vữa mạch máu não có thể là nguyên nhân của bệnh
4Triệu chứng sa sút trí tuệ mạch máu
Các biểu hiện của bệnh sa sút trí tuệ mạch máu thường rất đa dạng, phần lớn phụ thuộc vào vùng não do mạch máu tổn thương chi phối.
Nhiều triệu chứng cũng có thể bị chồng lấp với các dạng sa sút trí tuệ khác, nhất là Alzheimer. Tuy nhiên, phần lớn bệnh nhân sa sút trí tuệ mạch máu có những biểu hiện bệnh liên quan đến tốc độ tư duy và giải quyết vấn đề hơn là trí nhớ.
Một số triệu chứng có thể gặp ở bệnh nhân sa sút trí tuệ mạch máu gồm:
- Rối loạn nhận thức: người bệnh thường xuyên lú lẫn, khó tập trung, giảm khả năng sắp xếp và phân tích tình huống cũng như khó xây dựng được kế hoạch, tư duy chậm chạp.
- Các vấn đề về trí nhớ và hành vi: bệnh nhân có biểu hiện suy giảm trí nhớ, thay đổi tâm trạng thất thường, hay cảm thấy bồn chồn, lo lắng hoặc kích động.
- Dáng đi không vững, dễ té ngã gây chấn thương như gãy xương, trật khớp.
- Đi tiểu nhiều lần, đại tiểu tiện không tự chủ..
- Một số ít bệnh nhân có thể xuất hiện triệu chứng trầm cảm, thờ ơ hoặc mất hứng thú với các sở thích trước đây.[1]
Rối loạn trí nhớ và hành vi là biểu hiện thường gặp của bệnh sa sút trí tuệ mạch máu
5Các yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ mạch máu
Do sa sút trí tuệ mạch máu có liên quan nhiều đến các tổn thương tại thành mạch, vì thế các yếu tố nguy cơ của bệnh cũng tương tự với yếu tố nguy cơ của bệnh lý tim mạch. Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh sa sút trí tuệ mạch máu gồm:
- Tuổi tác: người lớn tuổi sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, nhất là sau 65 tuổi và tỷ lệ tăng cao đáng kể ở người trên 90 tuổi.
- Tiền sử đột quỵ: người đã từng bị đột quỵ hoặc cơn nhồi máu não thoáng qua (TIA) sẽ có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ cao hơn nếu không được kiểm soát và đánh giá chặt chẽ.
- Bệnh xơ vữa động mạch: các mảng xơ vữa bám trên thành mạch là nguyên nhân gây hẹp lòng mạch gây giảm lưu lượng máu lên não. Đồng thời, khi các mảng xơ vữa bị vỡ ra có thể hình thành huyết khối chảy trong lòng mạch khiến gia tăng nguy cơ nhồi máu não, sa sút trí tuệ.
- Cholesterol cao: làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch cũng như tổn thương các mạch máu nhỏ, nằm sâu trong não.
- Đái tháo đường: nồng độ glucose trong máu quá cao nếu không được kiểm soát có thể là nguyên nhân gây tổn thương mạch máu nhỏ và các tế bào thần kinh. Từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh sa sút trí tuệ mạch máu.
- Các yếu tố nguy cơ khác: béo phì, hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, tiền sử rung nhĩ…[1]
Người cao tuổi có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ mạch máu cao hơn
6Cách chẩn đoán sa sút trí tuệ mạch máu
Theo hướng dẫn chẩn đoán của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) và Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ (ASA) năm 2011 thì việc chẩn đoán sa sút trí tuệ mạch máu cần dựa trên các tiêu chí sau:
- Đánh giá tình trạng suy giảm nhận thức: bác sĩ sẽ tiến hành thực hiện các bài kiểm tra tư duy, lý luận, kỹ năng lập kế hoạch và giải quyết vấn đề của người bệnh.
- Chụp cộng hưởng từ sọ não: thấy hình ảnh đột quỵ não gần đây hoặc xuất hiện các tổn thương tại mạch máu gây giảm khả năng tưới máu cho mô não dẫn đến suy giảm nhận thức.
- Có các bằng chứng loại trừ sa sút trí tuệ do các nguyên nhân khác ngoài tổn thương mạch máu gây nên.
Ngoài ra, các chuyên gia cũng khuyến nghị nên tầm soát sớm bệnh sa sút trí tuệ mạch máu cho nhóm người có nguy cơ cao như:
- Bệnh nhân từng bị đột quỵ hoặc nhồi máu não thoáng qua.
- Người có nhiều yếu tố nguy cơ của bệnh lý tim mạch như béo phì, tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường…
- Tầm soát nguy cơ mắc trầm cảm kèm theo sa sút trí tuệ.[3]
Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não có thể giúp chẩn đoán nguyên nhân của bệnh
7Cách điều trị sa sút trí tuệ mạch máu
Hiện nay vẫn chưa có phương pháp điều trị nào có thể điều trị dứt điểm hoặc làm đảo ngược các tổn thương của bệnh sa sút trí tuệ mạch máu. Hầu hết các phương pháp điều trị hiện nay chỉ giúp cải thiện triệu chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống và làm chậm tiến triển của bệnh.
Một số các biện pháp điều trị phổ biến thường được áp dụng hiện nay bao gồm:
Thay đổi lối sống
Người bệnh sa sút trí tuệ mạch máu nên xây dựng cho mình một lối sống lành mạnh để nâng cao sức khỏe, cải thiện trí nhớ và làm chậm quá trình tiến triển của bệnh thông qua các biện pháp sau:
- Thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh với nhiều rau xanh, trái cây tươi, hạn chế đồ nhiều đường và muối.
- Tăng cường vận động thể lực và tham gia các trò chơi kích thích trí não như chơi cờ, giải đố, vẽ tranh, xếp hình…
- Giảm cân để duy trì cân nặng phù hợp (BMI dưới 25kg/m2).
- Bỏ thuốc thuốc lá, hạn chế uống rượu bia.
Điều trị với thuốc
Bác sĩ sẽ căn cứ vào nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ của bệnh mà chỉ định một số loại thuốc giúp kiểm soát căn nguyên gây bệnh như:
- Thuốc hạ huyết áp.
- Thuốc hạ đường huyết.
- Thuốc chống đông máu giúp hạn chế cục máu đông gây tắc nghẽn mạch máu não.
- Thuốc chống loạn thần.
- Thuốc điều trị Alzheimer, thường dùng cho bệnh nhân sa sút trí tuệ hỗn hợp.
Các liệu pháp trị liệu
Người bệnh sa sút trí tuệ mạch máu thường sẽ tiến triển nặng dần theo thời gian khiến việc tham gia các công việc hàng ngày và khả năng tự chăm sóc bản thân bị giảm sút nghiêm trọng. Vì thế, việc thực hiện các biện pháp trị liệu có thể hỗ trợ người bệnh cải thiện chất lượng cuộc sống như:
- Trị liệu nghề nghiệp: giúp người bệnh có thể giải quyết các vấn đề trong sinh hoạt hàng ngày như mặc quần áo.
- Trị liệu ngôn ngữ: nhằm cải thiện khả năng giao tiếp, tăng cường tiếp xúc với người thân và xã hội.
- Vật lý trị liệu: hỗ trợ người bệnh vận động và giảm khó khăn trong di chuyển.
- Liệu pháp tâm lý: nhằm kích thích nhận thức, trí nhớ và tư duy, bao gồm các bài tập tăng cường khả năng lập kế hoạch, giải quyết vấn đề và ngôn ngữ.
- Hoạt động xã hội và giải trí: tổ chức các hoạt động như "quán cà phê trí nhớ" giúp người bệnh và người chăm sóc giao lưu và nhận tư vấn.
Chuẩn bị kế hoạch cho tương lai
- Tư vấn và giải thích cho người thân về tình trạng của bệnh nhân để chuẩn bị về tâm lý, kế hoạch chăm sóc.
- Điều chỉnh môi trường sống, sắp xếp nhà của an toàn và thuận lợi cho người bệnh sinh hoạt.
- Tích lũy hoặc lập kế hoạch tài chính cho tương lai.[4]
Thường xuyên tham gia các trò chơi trí tuệ như xếp hình, chơi cờ là cách để cải thiện bệnh
8Tuổi thọ trung bình của người mắc sa sút trí tuệ mạch máu
Tuổi thọ của bệnh nhân mắc sa sút trí tuệ mạch máu là không giống nhau. Nó còn tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe tổng thể và các bệnh lý đi kèm. Trung bình, hầu hết người bệnh có thể sống khoảng 5 năm sau khi xuất hiện triệu chứng, thấp hơn so với tuổi thọ trung bình của bệnh Alzheimer do kèm theo nhiều yếu tố nguy cơ về bệnh tim mạch và đột quỵ hơn.[5]
9Phòng ngừa sa sút trí tuệ mạch máu
Bạn có thể phòng ngừa bệnh sa sút trí tuệ bằng việc hạn chế các yếu tố nguy cơ tim mạch thông qua một số biện pháp sau:
- Duy trì huyết áp ổn định: giúp ngăn ngừa các bệnh lý tim mạch và sa sút trí tuệ mạch máu cũng như bệnh Alzheimer.
- Kiểm soát tốt bệnh đái tháo đường: thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh, hạn chế bánh kẹo, nước ngọt hoặc trái cây nhiều đường. Tuân thủ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nội tiết để duy trì đường huyết ổn định.
- Xây dựng lối sống lành mạnh: người bệnh nên bỏ thuốc lá, rượu bia và các chất kích thích khác.
- Tập luyện: việc tập thể dục, thể thao thường xuyên sẽ giúp tăng cường sức khỏe tim mạch và phòng ngừa sa sút trí tuệ mạch máu hiệu quả.
- Kiểm soát cholesterol: thông qua thực hiện chế độ ăn ít chất béo xấu (đồ chiên rán, nội tạng động vật), bổ sung các loại chất béo tốt giúp cải thiện sức khỏe tim mạch (dầu ô liu, dầu cá, bơ…).[1]
Thực hiện chế độ ăn uống lành mạch có thể giúp ngăn ngừa bệnh sa sút trí tuệ mạch máu
Hy vọng bài viết trên đã đem đến cho bạn nhiều kiến thức bổ ích về bệnh sa sút trí tuệ mạch máu. Bạn hãy xây dựng cho mình một lối sống khoa học, lành mạnh để bảo vệ sức khỏe và ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh sa sút trí tuệ mạch máu nhé!
Nguồn tham khảo
Xem thêm 
