Ký sinh trùng phát triển âm thầm nhưng có thể gây tổn thương và rối loạn chức năng của các cơ quan quan trọng như tiêu hóa, máu, da và thậm chí dẫn đến biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện và điều trị đúng cách. Hãy cùng tìm hiểu về bệnh nhiễm ký sinh trùng qua bài viết dưới đây nhé!
1Ký sinh trùng là gì?
Ký sinh trùng là những sinh vật sống nhờ vào cơ thể vật chủ (con người hoặc động vật) để tồn tại và phát triển. Chúng có thể lấy chất dinh dưỡng từ vật chủ, gây tổn thương mô, rối loạn chức năng hoặc làm suy yếu hệ miễn dịch. [1], [2]
Ký sinh trùng có thể tồn tại ở nhiều vị trí trong cơ thể người như đường ruột, máu, da, phổi, gan hoặc não. Một số loại phổ biến có thể kể đến như giun đũa, sán dây, amip, trùng roi hoặc ký sinh trùng sốt rét.
Nhiễm ký sinh trùng là một loại bệnh truyền nhiễm phổ biến trên toàn thế giới, đặc biệt ở những khu vực có điều kiện vệ sinh kém hoặc khí hậu nhiệt đới như Việt Nam.
Ký sinh trùng tồn tại ở nhiều nơi trên cơ thể người
2Các loại ký sinh trùng phổ biến ở người
Ký sinh trùng đường ruột
Ký sinh trùng đường ruột là nhóm sinh vật phổ biến nhất, bao gồm giun đũa, giun móc, giun tóc, giun kim, sán dây và động vật nguyên sinh như lỵ amip, giardia). Chúng cư trú chủ yếu trong đường tiêu hóa (ruột non hoặc ruột già), nơi chúng lấy chất dinh dưỡng trực tiếp từ thức ăn hoặc từ niêm mạc ruột của vật chủ để sinh tồn và phát triển.
Ký sinh trùng lấy thức ăn từ niêm mạc ruột để phát triển
Ký sinh trùng máu
Ký sinh trùng máu là nhóm sinh vật cư trú và phát triển trong máu hoặc tế bào máu của vật chủ, gây nên những bệnh lý truyền nhiễm nghiêm trọng và cấp tính. Nhóm này bao gồm các tác nhân nổi tiếng như Plasmodium (gây sốt rét), Trypanosoma (gây bệnh ngủ Châu Phi) và Leishmania. Con đường lây truyền chủ yếu của chúng là qua các vật trung gian như muỗi, ruồi cát hoặc trong một số trường hợp hiếm gặp là qua truyền máu. [1]
Sốt rét là bệnh điển hình do ký sinh trùng trong máu gây ra
Ký sinh trùng ngoài da
Ký sinh trùng ngoài da thường cư trú trên bề mặt da hoặc ngay dưới lớp da, gây ra các bệnh lý da liễu phổ biến và dai dẳng. Nhóm này bao gồm chấy, rận, ve và ký sinh trùng gây bệnh ghẻ (Sarcoptes scabiei).
Ký sinh trùng ngoài da thường sinh sống trên bề mặt da
3Đường lây nhiễm ký sinh trùng
Lây qua đường tiêu hóa
Đây là con đường lây nhiễm ký sinh trùng phổ biến nhất ở người, xảy ra khi chúng ta vô tình nuốt phải trứng hoặc nang của ký sinh trùng thông qua thực phẩm hoặc nguồn nước bị ô nhiễm. Cụ thể, việc ăn rau sống chưa được rửa sạch, thịt sống hoặc tái như gỏi, tiết canh hoặc uống nước chưa đun sôi là những nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm ký sinh trùng.
Khi đi vào cơ thể qua đường miệng, trứng và nang này sẽ thoát ra khỏi vỏ, phát triển thành ký sinh trùng trưởng thành và gây bệnh trong đường ruột hoặc di chuyển đến các cơ quan khác. [3]
Thói quen ăn thịt tái sống gây lây nhiễm ký sinh trùng
Lây qua da
Một số ấu trùng có khả năng xâm nhập trực tiếp qua da, đặc biệt khi đi chân trần trên đất cát hoặc bùn có chứa mầm bệnh. Chẳng hạn như ấu trùng giun móc có thể xâm nhập qua da chân khi bạn đi lại trên đất đã bị nhiễm phân. [4]
Lây qua đường máu
Ký sinh trùng có thể lây nhiễm vào cơ thể qua đường máu, thường xảy ra khi muỗi hoặc các côn trùng truyền bệnh đốt người. Ngoài ra, việc sử dụng chung kim tiêm hoặc các dụng cụ y tế không được vô trùng cũng tạo điều kiện cho ký sinh trùng xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn. [5]
Muỗi Aedes hút máu chứa virus Dengue của người bệnh lây bệnh cho người lành qua vết muỗi cắn
Lây từ mẹ sang con
Ký sinh trùng vẫn có khả năng lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình mang thai hoặc sinh nở, thông qua việc ký sinh trùng di chuyển qua nhau thai hoặc tiếp xúc trực tiếp trong lúc sinh. Đặc biệt, nếu mẹ nhiễm bệnh do Toxoplasma gondii gây ra, ký sinh trùng có thể truyền sang thai nhi và gây ra các dị tật bẩm sinh hoặc tổn thương nghiêm trọng về não và mắt của trẻ.
Ký sinh trùng có thể lây truyền qua nhau thai
4Các yếu tố làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng
Một số yếu tố chính làm tăng nguy cơ mắc bệnh ký sinh trùng bao gồm:
- Vệ sinh kém: Không rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh là yếu tố nguy cơ hàng đầu.
- Chế độ ăn uống: Thói quen ăn các món sống, tái hoặc tiếp xúc với vật nuôi bị nhiễm bệnh làm tăng nguy cơ lây nhiễm.
- Vùng địa lý và miễn dịch: Người sống ở khu vực vệ sinh kém hoặc có hệ miễn dịch suy yếu như người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính cũng dễ bị bệnh.
5Dấu hiệu nhiễm ký sinh trùng
Dấu hiệu nhiễm ký sinh trùng đường ruột
Người bệnh thường có biểu hiện đau bụng, tiêu chảy kéo dài, đầy hơi hoặc táo bón xen kẽ. Cơ thể mệt mỏi, sụt cân, da xanh xao do mất dinh dưỡng và thiếu máu. Một số trường hợp còn bị ngứa hậu môn, đặc biệt vào ban đêm – dấu hiệu đặc trưng của giun kim.
Người nhiễm ký sinh trùng đường ruột thường có dấu hiệu sụt cân
Dấu hiệu nhiễm ký sinh trùng máu
Dấu hiệu thường gặp là sốt cao theo cơn, kèm ớn lạnh, ra mồ hôi nhiều, da tái nhợt hoặc vàng nhẹ. Nếu bệnh tiến triển, người bệnh có thể rối loạn ý thức, nôn mửa hoặc co giật do tổn thương thần kinh trung ương.
Sốt từng cơn là một trong những dấu hiệu khi nhiễm ký sinh trùng đường máu
Dấu hiệu nhiễm ký sinh trùng ngoài da
Da có thể xuất hiện các vết đỏ, phát ban, mụn nước hoặc vùng da sần sùi, đôi khi có dấu hiệu bong tróc, nứt nẻ do gãi nhiều. Một số trường hợp nặng hơn có thể xuất hiện vết loét hoặc vùng da sưng viêm do nhiễm trùng thứ phát.
Ngoài ra, người bệnh còn có thể cảm thấy như có vật gì bò dưới da, tạo thành các vết gồ ngoằn ngoèo khi ký sinh trùng di chuyển bên trong lớp da. [4]
Ký sinh trùng ngoài da gây ngứa ngáy, phát ban
6Biến chứng của nhiễm ký sinh trùng nếu không điều trị
Nếu để bệnh kéo dài, ký sinh trùng có thể di chuyển đến các cơ quan quan trọng như gan, phổi, tim hoặc não, gây tổn thương nghiêm trọng. Trẻ em nhiễm giun lâu ngày có thể bị chậm phát triển thể chất và trí tuệ, thiếu máu, suy dinh dưỡng. Một số trường hợp nặng có thể xuất hiện biến chứng viêm não, động kinh hoặc tắc ruột nguy hiểm đến tính mạng.
7Chẩn đoán nhiễm ký sinh trùng như thế nào?
Xét nghiệm phân tìm ký sinh trùng
Xét nghiệm phân tìm ký sinh trùng là phương pháp chẩn đoán cơ bản và hiệu quả đối với các trường hợp nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng đường ruột. Qua việc phân tích mẫu phân, các bác sĩ có thể tìm thấy trứng, ấu trùng hoặc ký sinh trùng trưởng thành, từ đó xác định chính xác loại ký sinh trùng gây bệnh.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), để tăng độ chính xác, người bệnh thường được khuyến nghị lấy ba mẫu phân vào các ngày khác nhau, bởi vì ký sinh trùng và trứng của chúng có thể không được thải ra ngoài đều đặn. [3]
Xét nghiệm phân giúp phát hiện trứng, ấu trùng của ký sinh trùng
Xét nghiệm máu tìm ký sinh trùng
Xét nghiệm máu tìm ký sinh trùng không chỉ dành cho các loại ký sinh trùng cư trú trong hệ tuần hoàn như ký sinh trùng sốt rét, mà còn đặc biệt quan trọng để phát hiện những loại ẩn nấp ở mô hoặc nội tạng. Phương pháp này dựa trên việc xét nghiệm huyết thanh học để tìm kháng thể hoặc kháng nguyên đặc hiệu của ký sinh trùng, hoặc phết máu ngoại vi để phát hiện trực tiếp ký sinh trùng trong tế bào máu.
Phương pháp này rất hữu ích trong chẩn đoán các bệnh lý như sán chó, sán lá gan lớn hoặc Toxoplasmosis. Hơn nữa, kết quả phân tích máu tổng quát thường cho thấy sự gia tăng bạch cầu ái toan, một dấu hiệu gián tiếp mạnh mẽ báo hiệu cơ thể đang phản ứng với ký sinh trùng.
Xét nghiệm máu đặc biệt hữu ích khi ký sinh trùng ẩn nấp ở mô
Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh (siêu âm, chụp CT)
Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính và chụp cộng hưởng từ (MRI) đóng vai trò quan trọng trong việc xác định sự hiện diện và mức độ tổn thương do các ký sinh trùng di chuyển hoặc tạo nang trong nội tạng.
Siêu âm giúp quan sát hình ảnh trực tiếp của các cấu trúc mô mềm, nhận diện các nang ký sinh trùng hoặc tổn thương bất thường ở gan, thận, não và các bộ phận khác. Chụp CT cung cấp hình ảnh chi tiết hơn với khả năng phân biệt các tổn thương nhỏ, hỗ trợ bác sĩ đưa ra chẩn đoán chính xác hơn và lên kế hoạch điều trị phù hợp. [4]
8Khi nào cần đi khám bác sĩ?
Dấu hiệu cần gặp bác sĩ?
Bạn nên đến gặp bác sĩ ngay lập tức nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:
- Tiêu chảy kéo dài: Tiêu chảy nặng, có máu hoặc chất nhầy hoặc kéo dài hơn một tuần không rõ nguyên nhân.
- Sụt cân nhanh chóng: Giảm cân không giải thích được mặc dù chế độ ăn uống không thay đổi.
- Đau bụng dữ dội hoặc dai dẳng: Cảm giác đau quặn bụng, đau âm ỉ kéo dài mà thuốc giảm đau thông thường không hiệu quả.
- Sốt cao, ớn lạnh: Đặc biệt nếu bạn vừa đi du lịch đến vùng có dịch bệnh ký sinh trùng.
- Phát hiện sinh vật lạ: Tự nhìn thấy giun, trứng hoặc các đoạn sán trong phân hoặc quanh hậu môn.
- Dấu hiệu thiếu máu: Mệt mỏi kéo dài, da xanh xao không rõ nguyên nhân (có thể do giun móc).
- Ngứa dữ dội: Bị nhiễm ký sinh trùng gây ngứa dữ dội, đặc biệt là ngứa hậu môn về đêm hoặc xuất hiện các nốt mẩn, đường hầm dưới da (ghẻ).
Bạn cần đến gặp bác sĩ ngay khi bị đau bụng dữ dội
Nơi khám chữa bệnh uy tín
Bạn có thể tham khảo một số bệnh viện lớn, uy tín dưới đây để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp, tránh các biến chứng đáng tiếc xảy ra.
- Tại Thành phố Hồ Chí Minh: Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM, bệnh viện Nhiệt đới, Viện Pasteur TP.HCM.
- Tại Hà Nội: Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, bệnh viện Đặng Văn Ngữ
9Cách điều trị nhiễm ký sinh trùng
Các loại thuốc điều trị ký sinh trùng phổ biến
Tuỳ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh mà bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc sau đây: [6]
- Giun và ấu trùng sán: Albendazole, Mebendazole, Ivermectin, Diethylcarbamazine.
- Sán dây và sán lá: Praziquantel, Triclabendazole, Niclosamide.
- Sinh vật đơn bào (trùng roi, amip): Metronidazole, Tinidazole, Nitazoxanide, Paromomycin
- Ký sinh trùng sốt rét và đơn bào khác: Chloroquine, Artemether, Atovaquone, Pyrimethamine.
- Ký sinh trùng ngoài da (ghẻ, chấy): Permethrin, Lindane, Benzyl Benzoate, Ivermectin.
Điều trị hỗ trợ
Người bệnh cần chú trọng bù nước và điện giải kịp thời bằng cách bổ sung dung dịch oresol, đặc biệt khi có triệu chứng tiêu chảy nặng. Bên cạnh đó, việc tăng cường vitamin tổng hợp và khoáng chất, đặc biệt là bổ sung sắt nếu có dấu hiệu thiếu máu là rất cần thiết.
Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định thuốc kháng histamine để kiểm soát các biểu hiện dị ứng, nổi mề đay hoặc ngứa dữ dội. Trong trường hợp nhiễm ký sinh trùng nặng ở mô hoặc nội tạng như sán não thì corticosteroid sẽ được sử dụng để giảm thiểu phản ứng viêm nghiêm trọng xảy ra khi ký sinh trùng bị tiêu diệt.
Phẫu thuật
Trong một số trường hợp hiếm gặp, phẫu thuật được chỉ định để loại bỏ hoàn toàn các nang sán khỏi gan, phổi hoặc các cơ quan khác nhằm ngăn ngừa vỡ nang và sốc phản vệ.
Ngoài ra, phẫu thuật còn được dùng để điều trị các áp xe do amip không đáp ứng với thuốc, giải quyết các tắc nghẽn đường ruột hoặc đường mật do giun đũa tạo thành búi, hoặc loại bỏ khối u nang do ấu trùng sán lợn gây chèn ép thần kinh trong não.
Việc phẫu thuật thường được thực hiện kết hợp với việc dùng thuốc chống ký sinh trùng trước và sau mổ để tiêu diệt các ấu trùng rò rỉ và phòng ngừa tái phát.
10Phòng ngừa nhiễm ký sinh trùng như thế nào?
Tẩy giun sán định kỳ
Bộ Y tế khuyến cáo nên tẩy giun cho cả trẻ em và người lớn định kỳ 6 tháng một lần, vào ngày 1/6 và 6/1 hằng năm. Việc này không chỉ giúp loại bỏ ký sinh trùng gây hại mà còn có tác dụng ngăn ngừa suy dinh dưỡng cũng như đảm bảo sự phát triển toàn diện của trẻ nhỏ.
Để đạt được hiệu quả tối ưu, cần dùng thuốc tẩy giun đúng liều lượng và theo hướng dẫn của cán bộ y tế, đồng thời duy trì thói quen vệ sinh cá nhân tốt và giữ môi trường sống luôn sạch sẽ.
Vệ sinh an toàn thực phẩm, uống nước sạch
Việc giữ vệ sinh sạch sẽ trong quá trình chế biến, rửa kỹ rau củ quả, nấu chín thực phẩm hoàn toàn và sử dụng nguồn nước sạch, nước đun sôi giúp phá vỡ vòng đời của ký sinh trùng. Từ đó giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe của người tiêu dùng.
Bạn cần rửa kỹ rau củ quả trước khi ăn
Vệ sinh cá nhân đúng cách
Thói quen rửa tay thường xuyên, đặc biệt là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và khi tiếp xúc với đất, động vật hoặc thực phẩm sống sẽ giúp loại bỏ trứng giun sán và các mầm bệnh bám trên tay, từ đó hạn chế nguy cơ nhiễm ký sinh trùng. Ngoài ra, việc giữ quần áo và cơ thể sạch sẽ cũng giúp phòng tránh ký sinh trùng hiệu quả.
Phòng ngừa lây nhiễm từ động vật
Bạn cần phải đảm bảo vệ sinh cho vật nuôi bằng cách tẩy giun sán định kỳ cho chó và mèo theo hướng dẫn của bác sĩ thú y. Khi tiếp xúc với động vật hoặc đất cát dễ nhiễm phân thú cưng, bạn cần đeo găng tay và rửa tay sạch sẽ ngay sau đó. Đồng thời cần hạn chế cho trẻ chơi ở những nơi có phân động vật, thu dọn chất thải kịp thời và tránh tiếp xúc trực tiếp với phân để giảm nguy cơ phơi nhiễm.
Cần tẩy giun sán định kỳ cho thú cưng của bạn
11Các câu hỏi thường gặp
Nhiễm ký sinh trùng có tự khỏi không?
Hầu hết các trường hợp nhiễm ký sinh trùng không tự khỏi mà cần điều trị bằng thuốc đặc hiệu cho loại ký sinh trùng đó.
Xét nghiệm ký sinh trùng bao nhiêu tiền?
Tùy thuộc vào loại xét nghiệm cũng như cơ sở y tế bạn lựa chọn mà chi phí xét nghiệm ký sinh trùng thường dao động từ 100.000 - 2.000.000 đồng. Bạn cần lựa chọn cơ sở uy tín để được chẩn đoán chính xác.
Nhiễm ký sinh trùng có gây ung thư không?
Một số loại ký sinh trùng được cho là có nguy cơ gây ung thư, chẳng hạn như sán lá gan nhỏ (Opisthorchis viverrini) có thể tăng nguy cơ ung thư đường mật nếu nhiễm kéo dài. [7]
Việc duy trì vệ sinh cá nhân, ăn chín uống sôi, tẩy giun định kỳ và kiểm tra sức khỏe thường xuyên là những biện pháp quan trọng giúp bảo vệ cơ thể khỏi sự xâm nhập của ký sinh trùng. Nếu thấy bài viết hay, hãy chia sẻ cho người thân và bạn bè cùng biết nhé!
Nguồn tham khảo
Xem thêm 
